وقتی زخمی هفتههاست بسته نمیشود، طبیعی است که همهی توجه به پانسمان و پماد برود. اما بدن برای بستن زخم باید بافت تازه بسازد، و ساختن، مصالح میخواهد. پاسخ کوتاه این است: پروتئین کافی، انرژی کافی، ویتامین C و A، روی و آب — و پیش از همه، بدنی که دچار سوءتغذیه نباشد.
رابطهی تغذیه و ترمیم زخم در راهنماهای بالینی یک توصیهی حاشیهای نیست. راهنمای ESPEN و سند مشترک EPUAP/NPIAP ارزیابی وضعیت تغذیهای را بخشی از خودِ درمان زخم مزمن میدانند، نه کاری که بعد از درمان انجام شود. خبر خوب اینکه این همان بخشی از درمان است که خانواده میتواند از همین فردا شروع کند.
چرا بدنِ گرسنه زخم را دیرتر ترمیم میکند؟
بسته شدن یک زخم چند مرحله دارد: مهار خونریزی، التهاب، ساخت بافت جدید و در نهایت استحکامیافتن آن. سه مرحلهی آخر مستقیماً به مصالح وابستهاند. سلولهای ایمنی که میکروب را مهار میکنند از پروتئین ساخته میشوند، کلاژن که داربست بافت تازه است از اسیدهای آمینه ساخته میشود، و همهی این فرایندها انرژی مصرف میکنند.
وقتی بدن کمبود دارد، اولویتش زنده ماندن است، نه ترمیم. نتیجه در عمل این است: مرحلهی التهاب طولانیتر میشود، بافت تازه شکنندهتر ساخته میشود و مقاومت در برابر عفونت پایین میآید. به همین دلیل است که یک زخم میتواند با بهترین پانسمان و دقیقترین دبریدمان هم کند پیش برود.
در بیمار سالمند یا کسی که ماههاست بیاشتهاست، این کمبود اغلب دیده نمیشود چون وزن ممکن است تغییر محسوسی نکرده باشد. ابزارهای سادهی غربالگری مانند MNA-SF یا MUST در کمتر از پنج دقیقه خطر سوءتغذیه را نشان میدهند و بهتر است در شروع درمان و سپس بهصورت دورهای تکرار شوند.
پروتئین — مهمترین مصالح ساختمانی
چقدر پروتئین لازم است؟
یک فرد سالم روزانه به حدود ۰٫۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن نیاز دارد. در حضور زخم مزمن، این نیاز به ۱٫۲۵ تا ۱٫۵ گرم بر کیلوگرم در روز میرسد، و در زخم بستر مرحلهی سه و چهار حتی تا ۲ گرم بر کیلوگرم هم توصیه شده است.
برای یک بیمار ۷۰ کیلوگرمی با زخم مزمن، این یعنی چیزی حدود ۸۸ تا ۱۰۵ گرم پروتئین در روز — مقداری که با یک وعدهی گوشت بهدست نمیآید و باید در طول روز پخش شود.
از کجا تأمین شود؟
تخممرغ — در دسترسترین و ارزانترین منبع کامل
ماهی و مرغ
حبوبات: عدس، لوبیا، نخود — بهویژه اگر مصرف گوشت محدود است
لبنیات کمچرب: ماست، پنیر کمنمک، شیر
آجیل و دانهها بهعنوان میانوعده
نکتهی عملی: پخش کردن پروتئین در سه وعده و دو میانوعده مؤثرتر از جمع کردن آن در یک وعده است، مخصوصاً در سالمندی که اشتهای کمی دارد.
چه کسی نباید خودسرانه پروتئین را زیاد کند
در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، افزایش پروتئین میتواند خطرناک باشد. اگر بیمار سابقهی بیماری کلیوی دارد یا دیالیز میشود، میزان پروتئین باید توسط پزشک تعیین شود، نه بر اساس اعداد عمومی این مقاله.
انرژی و کربوهیدرات — بدون بالا رفتن قند
نیاز انرژی روزانه در بیماری که زخم فعال دارد معمولاً ۳۰ تا ۳۵ کیلوکالری بر کیلوگرم وزن بدن است. اگر انرژی کافی نرسد، بدن همان پروتئینی را که برای ساخت کلاژن لازم دارد بهعنوان سوخت میسوزاند — یعنی پروتئین خوردهشده صرف ترمیم نمیشود.
در بیمار دیابتی این معادله یک قید اضافه دارد: انرژی باید تأمین شود بدون آنکه قند خون بالا برود. انتخاب کربوهیدراتهای پیچیده با شاخص گلیسمی پایین — نان سبوسدار، جو، حبوبات، برنج قهوهای — هر دو هدف را با هم پیش میبرد. قند خون بالا خودش مستقیماً ترمیم زخم را کند میکند؛ این موضوع را در مقالهی کنترل قند خون و سرعت ترمیم زخم با جزئیات توضیح دادهایم.
ریزمغذیهای کلیدی
ریزمغذیهای مؤثر در ترمیم زخم و منابع غذایی آنها | ||
ریزمغذی | نقش در ترمیم | منابع غذایی |
|---|---|---|
ویتامین C | برای سنتز کلاژن ضروری است؛ کمبود آن ترمیم را بهشدت کند میکند | مرکبات، فلفل دلمهای، کیوی، گوجهفرنگی |
ویتامین A | در بازسازی لایهی پوششی و پاسخ ایمنی نقش دارد | جگر، تخممرغ، هویج، اسفناج |
روی (زنک) | کوفاکتور آنزیمهای ترمیم بافتی | گوشت قرمز، آجیل، حبوبات، غلات کامل |
آهن | انتقال اکسیژن به بافت؛ کمخونی روند بهبود را طولانی میکند | گوشت قرمز، جگر، حبوبات — همراه با منبع ویتامین C برای جذب بهتر |
ویتامین D | در پاسخ ایمنی و بازسازی بافت نقش دارد؛ شواهد اختصاصی زخم هنوز در حال تکمیل است | ماهی چرب، تخممرغ، نور آفتاب |
آرژینین و گلوتامین | اسیدهای آمینهی مؤثر در سنتز کلاژن و عملکرد سلولهای ایمنی | پروتئین حیوانی، حبوبات، آجیل |
نکتهی مهم: هدف، رساندن این ریزمغذیها از غذا است. مکمل زمانی مطرح میشود که کمبود واقعی وجود داشته باشد یا بیمار نتواند بهاندازه غذا بخورد — و آن هم با تجویز.
آب: سادهترین چیزی که فراموش میشود
کمآبی، حتی خفیف، گردش خون پوست را کاهش میدهد و رساندن اکسیژن و مواد مغذی به بستر زخم را سختتر میکند. در غیاب محدودیت قلبی یا کلیوی، مصرف حدود ۳۰ میلیلیتر آب به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز توصیه میشود.
در سالمندان حس تشنگی کاهش مییابد، بنابراین منتظر تشنگی ماندن کافی نیست؛ بهتر است نوشیدن آب در ساعتهای مشخصی از روز یادآوری شود.
مکملهای آمادهی زخم — کِی واقعاً لازماند؟
مکملهای خوراکی حاوی پروتئین، آرژینین، گلوتامین، روی و ویتامینهای آنتیاکسیدان در یک کارآزمایی تصادفیشده (Cereda و همکاران، Ann Intern Med 2015) در بیماران دارای زخم بستر، سرعت بسته شدن زخم را نسبت به گروه کنترل بیشتر نشان دادند.
اما دو نکته را نباید نادیده گرفت. نخست اینکه این شواهد عمدتاً از بیماران زخم بستر میآید و نمیتوان آن را بدون قید به هر نوع زخمی تعمیم داد. دوم اینکه مکمل جایگزین غذا نیست؛ جای آن وقتی است که بیمار با غذای معمول به نیاز پروتئینیاش نمیرسد. تصمیم دربارهی مصرف این فرمولاسیونها با پزشک یا کارشناس تغذیه است، نه خرید خودسرانه از داروخانه.
هشدارهای مصرف
افزایش بیرویهی پروتئین در بیمار با نارسایی کلیه میتواند خطرناک باشد.
ویتامین A در دوزهای بسیار بالا سمی است.
مصرف بلندمدت و پُردوز روی، جذب مس را کاهش میدهد.
چه چیزهایی ترمیم را کند میکنند
قند خون بالا — عملکرد سلولهای ایمنی را مختل میکند
سیگار — رساندن اکسیژن به بافت را کاهش میدهد
الکل — هم بر تغذیه و هم بر پاسخ ایمنی اثر منفی دارد
رژیمهای سخت لاغری در دورهی زخم — دقیقاً در زمانی که بدن به انرژی و پروتئین نیاز دارد، آن را محدود میکند
بیاشتهایی و افسردگی، بهویژه در سالمند — یکی از شایعترین علل پنهان سوءتغذیه است
یک روز غذایی نمونه
این فهرست یک نمونه برای نشان دادن الگوی کار است، نه نسخه. بیمار دیابتی حتماً باید برنامهی غذاییاش را متناسب با قند خون، وزن، داروها و وضعیت کلیهاش تنظیم کند.
صبحانه: تخممرغ + نان سبوسدار + پنیر کمنمک + گوجهفرنگی
میانوعده: ماست + چند عدد گردو
ناهار: ماهی یا مرغ + برنج قهوهای یا نان سبوسدار + سالاد با آب لیمو
میانوعده: یک میوهی کمشاخص گلیسمی مانند سیب یا گلابی + چند عدد بادام
شام: عدسی یا خوراک حبوبات + ماست + سبزی خوردن
کِی باید سراغ پزشک بروید، نه فقط سراغ بشقاب
تغذیه بستر ترمیم را آماده میکند، اما زخمی که عفونی شده یا بافت مرده دارد با غذا درمان نمیشود. اگر هر یک از این نشانهها را دیدید، بدون معطلی به مرکز درمان زخم مراجعه کنید:
ترشح چرکی یا بوی بد
قرمزی و گرمی که اطراف زخم در حال گسترش است
تب یا لرز
درد ناگهانی و شدید، یا برعکس، بیحسی تازه
سیاه شدن بافت اطراف زخم
این علائم را در مقالهی عفونت زخم پای دیابتی کاملتر توضیح دادهایم.
روشهای درمان در دیالاین
دیالاین در چهار حوزه فعالیت میکند: دیابت، زخمهای مزمن، اسکار و نوروپاتی. در مسیر درمان تخصصی زخمهای مزمن و دیابتی، تغذیه بخشی از خودِ برنامهی درمان دیده میشود، نه توصیهای در کنار آن — و کلینیک ارزیابی و مشاورهی تغذیه را برای بیماران زخم انجام میدهد.
در کنار آن، روشهای درمانی زخم شامل دبریدمان تخصصی، درمان با فشار منفی یا وکیومتراپی (NPWT)، ازنتراپی، لارودرمانی، PRP و خدمات درمان زخم در منزل است. کنترل قند خون نیز در مدیریت دیابت پیگیری میشود، چون بدون آن هیچ برنامهی غذایی بهتنهایی کافی نخواهد بود.
اگر زخمی دارید که روند بهبودش کند است، برای بررسی وضعیت و دریافت مشاورهی رایگان با کلینیک دیالاین تماس بگیرید — از طریق تلفن، واتساپ یا دایرکت اینستاگرام.
سؤالات پرتکرار
چرا زخم من با وجود پانسمان درست دیر خوب میشود؟
پانسمان محیط زخم را مدیریت میکند، اما بافت تازه را بدن میسازد. اگر پروتئین، انرژی یا ریزمغذیها کم باشند، یا قند خون بالا بماند، ترمیم کند پیش میرود. علل دیگری مانند عفونت، فشار مکرر روی زخم و اختلال گردش خون هم باید بررسی شوند.
برای ترمیم زخم چه ویتامینی بخورم؟
ویتامین C و A و مادهی معدنی روی بیشترین نقش شناختهشده را دارند. اما مصرف خودسرانهی مکمل توصیه نمیشود؛ اول باید مشخص شود کمبودی وجود دارد یا نه. در بیشتر موارد یک رژیم متنوع این نیازها را تأمین میکند.
آیا قند و شیرینی زخم را بدتر میکند؟
قند خون بالا عملکرد سلولهای ایمنی را مختل میکند و روند ترمیم را کند میکند. بنابراین مصرف قندهای ساده در بیمار دیابتیِ دارای زخم باید محدود باشد. هدف حذف کامل کربوهیدرات نیست، بلکه انتخاب نوع درست آن است.
پروتئین زیاد برای کلیهام ضرر ندارد؟
در فردی با عملکرد کلیوی طبیعی، افزایش پروتئین در دورهی ترمیم زخم معمولاً بیخطر است. اما اگر نارسایی کلیه یا سابقهی بیماری کلیوی دارید، میزان پروتئین باید توسط پزشک تعیین شود.
بیمار دیابتی با زخم چه میوهای میتواند بخورد؟
میوههای با شاخص گلیسمی پایینتر مانند سیب، گلابی، توتها و مرکبات گزینههای بهتری هستند. اندازهی وعده و زمان مصرف هم مهم است؛ خوردن میوه همراه با یک منبع پروتئین، افزایش قند را ملایمتر میکند.
مکملهای آمادهی زخم را خودم بخرم؟
خیر. این فرمولاسیونها در بیماران مشخصی مؤثر بودهاند و برای همه لازم نیستند. تصمیم دربارهی نوع، دوز و مدت مصرف با پزشک یا کارشناس تغذیه است.
کمخونی چه ربطی به زخم دارد؟
اکسیژن با گلبولهای قرمز به بافت میرسد و ترمیم بدون اکسیژن کافی پیش نمیرود. کمخونی، بهویژه کمخونی فقر آهن، میتواند روند بهبود را طولانی کند و ارزش بررسی دارد.
منابع علمی
Cereda E, Klersy C, Serioli M, et al. A nutritional formula enriched with arginine, zinc, and antioxidants for the healing of pressure ulcers: a randomized trial. Ann Intern Med. 2015;162(3):167–174. https://doi.org/10.7326/M14-0696
Posthauer ME, Banks M, Dorner B, Schols JM. The role of nutrition for pressure ulcer management: National Pressure Ulcer Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel, and Pan Pacific Pressure Injury Alliance white paper. Adv Skin Wound Care. 2015;28(4):175–188. https://doi.org/10.1097/01.ASW.0000461911.31139.62
Volkert D, Beck AM, Cederholm T, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2019;38(1):10–47. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2018.05.024
Quain AM, Khardori NM. Nutrition in Wound Care Management: A Comprehensive Overview. Wounds. 2015;27(12):327–335.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
