سوختگی تازه معمولاً یکی از دو حالت را دارد: یا ترسناکتر از آن است که هست، یا آرامتر از آن که باید باشد. کار اول بیشتر مردم هم همین است که عکس سوختگی را جستجو کنند و مال خودشان را با آن بسنجند.
پاسخ کوتاه: درجهی سوختگی را تا حد خوبی میشود از سه نشانه حدس زد: ظاهر پوست، وجود یا نبود تاول، و میزان درد. همین سه نشانه معمولاً برای تصمیمگیری دربارهٔ مراجعه کافی است. اما یک چیز را همین ابتدا صریح بگوییم، چون بقیهٔ این مقاله بر آن استوار است: عمق واقعی سوختگی در ساعتهای نخست هنوز تثبیت نشده و از روی عکس قابل قضاوت نیست. عکس میتواند به شما بگوید که باید نگران باشید؛ نمیتواند بگوید که نباید.
این موارد از همان ساعت اول به اورژانس بیمارستان نیاز دارند، نه به کلینیک و نه به جستجوی اینترنتی: سوختگی وسیع، سوختگی صورت، دست، پا، مفاصل بزرگ یا ناحیهٔ تناسلی، سوختگیای که دور تا دور یک اندام یا قفسهٔ سینه را گرفته باشد، سوختگی با برق یا مواد شیمیایی، تنفس دود یا بخار داغ، و هر سوختگی در نوزاد و کودک خردسال. سوختگی سفید، چرمی و بدون درد هم اورژانس است؛ بیدردی در سوختگی نشانهٔ خوبی نیست.
دقیقههای اول: کاری که واقعاً فرق میکند
مهمترین کار در سوختگی تازه ساده است و در خانه انجام میشود: خنک کردن با آب خنکِ روان، حدود بیست دقیقه. این توصیهٔ سازمان جهانی بهداشت است و هرچه زودتر شروع شود اثر بیشتری دارد. آب باید خنک باشد، نه یخ.
- ساعت، انگشتر، دستبند و لباس تنگ نزدیک محل سوختگی را زود دربیاورید. ورم چند دقیقه بعد شروع میشود و بعد از آن درآوردنشان سخت میشود.
- لباسی که به پوست چسبیده را نکَنید. دورش را رها کنید و همانطور به پزشک نشان دهید.
- روی سوختگی را با پارچه یا پانسمان تمیز و نچسب بپوشانید.
و فهرست کوتاهی از کارهایی که در خانههای ایرانی رایجاند و هر کدام وضعیت را بدتر میکنند: یخ (خودش به پوست آسیب میزند)، خمیردندان، روغن و کره، تخممرغ، و ترکاندن عمدی تاول. هیچ مادهای را هم بدون نظر پزشک روی سوختگی نگذارید؛ بعضی از آنها معاینه را سخت میکنند، چون رنگ و ظاهر پوست را عوض میکنند و همان ظاهر است که پزشک بر اساسش عمق را میسنجد.
سوختگی چند درجه دارد و هرکدام چه شکلی است
درجهبندی سوختگی در واقع یک چیز را میگوید: آسیب تا کدام لایهٔ پوست پیش رفته است. هرچه عمیقتر، ترمیم کندتر و احتمال باقی ماندن اثر بیشتر.
درجه یک: فقط لایهٔ رویی پوست
پوست قرمز، خشک و دردناک است و تاول ندارد. آفتابسوختگی نمونهٔ آشنای آن است. اگر با انگشت فشار دهید، ناحیه سفید میشود و بعد دوباره قرمز میگردد. این نوع سوختگی معمولاً در چند روز و بدون جای دائمی خوب میشود.
درجه دو: تاول میزند
تاول علامت مشخصهٔ درجه دو است. زیر تاول سطحی مرطوب، صورتی و بسیار حساس قرار دارد و درد معمولاً شدید است. این حالت خودش دو سر دارد: هرچه سطحیتر باشد، صورتیتر و دردناکتر است و بهتر ترمیم میشود؛ هرچه عمیقتر برود، رنگپریدهتر و لکهدارتر میشود و درد کمتری دارد.
همینجا یک نکتهٔ خلاف انتظار هست که خیلیها را گمراه میکند: کم شدن درد لزوماً خبر خوبی نیست. درد را پایانههای عصبی پوست میسازند و وقتی سوختگی عمیقتر میرود، همان پایانهها آسیب میبینند. سوختگی درجه دوی عمیق را باید پزشک ببیند.
درجه سه و عمیقتر: پوست دیگر نقشش را ندارد
پوست سفید، مومی، قهوهای یا زغالی و خشک میشود و حالت چرمی پیدا میکند. ناحیهٔ سوخته اغلب بیدرد است، چون عصبهای پوست از بین رفتهاند. این سوختگی خودبهخود ترمیم نمیشود و درمانش تخصصی است.
عکسهای واقعی از درمان سوختگی در دیالاین
اگر برای مقایسه دنبال عکس میگردید، منطقیتر است بهجای عکسهای پراکندهٔ اینترنت، یک روند درمان کامل را ببینید. ما عکسهای بیماران خودمان را جلسهبهجلسه در گالری منتشر میکنیم:
- سوختگی درجه یک و دو با بخار آب روی مچ دست: از تاول و التهاب جلسهٔ اول تا خشک شدن سطح و شکل گرفتن پوست تازه.
- سوختگی پای یک بیمار دیابتی با نوروپاتی شدید: نمونهای از همان چیزی که در بخش بعد توضیح میدهیم.
مجموعهٔ کامل در گالری سوختگی در دسترس است و با هر جلسهٔ درمان بهروز میشود.
چه زمانی سوختگی را باید به پزشک نشان داد
جدا از موارد اورژانسی بالا، این نشانهها یعنی کار از مراقبت خانگی گذشته است:
- سوختگی وسیعتر از کف دست خودِ بیمار.
- هر تاولی که روی دست، پا، صورت یا مفصل باشد.
- سوختگیای که رنگش پریده، لکهلکه است یا درد کمی دارد.
- دردی که با گذشت روزها کم نمیشود یا بیشتر میشود.
- سوختگی در فرد دیابتی، سالمند، یا کسی که سیستم ایمنیاش ضعیف است.
- سوختگیای که بعد از چند روز کوچک نشده است.
دربارهٔ مدت بهبود هم صادق باشیم: هیچ عدد ثابتی وجود ندارد و هر پاسخی که پیش از دیدن سوختگی عدد قطعی بدهد، حدس است. عمق واقعی، وسعت، محل سوختگی و وضعیت کلی بدن بیمار مسیر را تعیین میکنند.
تاول: بترکانیم یا نه؟
نه. تاول سالم یک پوشش استریل طبیعی است و مایع زیرش سطح حساس زیرین را از خشک شدن و آلودگی حفظ میکند. ترکاندنش راه ورود میکروب را باز میکند.
اگر تاول خودش پاره شد، آن را با آب و صابون ملایم بشویید و بپوشانید. تاولهای بزرگ، پرفشار، یا تاولی که روی مفصل و کف دست و پا افتاده، تصمیمش با پزشک است؛ گاهی تخلیهٔ کنترلشده لازم میشود، ولی این با ترکاندن در خانه فرق دارد.
چرا سوختگی پا در دیابت فرق میکند
این بخش مهمترین قسمت مقاله برای بیماران ماست. در نوروپاتی محیطی دیابتی حس درد و حرارت پا کم میشود، و نتیجهاش یک خطر ساده اما جدی است: پا میسوزد بدون اینکه صاحبش بفهمد.
راههای رایجش را در کلینیک زیاد میبینیم؛ آب داغ حمام که با دست سنجیده نشده، بخاری و شوفاژ و کرسی، کف داغ حیاط در تابستان، کیسهٔ آب گرم، و ماندن نزدیک منبع گرما هنگام آشپزی. بیمار ساعتها بعد، وقتی تاول یا تغییر رنگ را میبیند، متوجه میشود.
سه چیز این وضعیت را از سوختگی معمولی جدا میکند. اول اینکه دیر تشخیص داده میشود، پس آسیب فرصت پیشروی داشته است. دوم اینکه ترمیم در دیابت کندتر پیش میرود، بهخصوص وقتی قند خون کنترل نشده باشد. سوم اینکه خطر عفونت بالاتر است و عفونت در پای دیابتی سریعتر پیش میرود.
به همین دلیل توصیهٔ ما برای فرد دیابتی روشن است: هر سوختگی پا، هرچقدر هم کوچک، باید دیده شود. پیشگیریاش هم ساده است: دمای آب را با آرنج یا دماسنج بسنجید نه با پا، از کیسهٔ آب گرم و گرم کردن مستقیم پا پرهیز کنید، و پاها را هر شب نگاه کنید. همین عادت شبانه در مراقبت روزانهٔ پای دیابتی با جزئیات آمده است.
نشانههای عفونت
عفونت معمولاً چند روز بعد خودش را نشان میدهد، نه همان روز اول. این نشانهها یعنی باید همان روز مراجعه کنید:
- قرمزیای که از لبهٔ سوختگی بیرون میزند و هر روز گستردهتر میشود.
- گرمی و ورم فزاینده در اطراف ناحیه.
- ترشح چرکی یا بوی نامطبوع.
- تب یا لرز.
- دردی که بهجای کم شدن، بیشتر شده است.
عفونت سوختگی گاهی به دورهٔ آنتیبیوتیک نیاز دارد، اما تصمیمش با پزشک است و پس از دیدن زخم گرفته میشود، نه از روی توصیف تلفنی و نه از روی عکس.
روشهای درمان در دیالاین
کاری که ما در سوختگی انجام میدهیم، پیش از هر چیز ارزیابی درست عمق است؛ چون همین یک تصمیم مسیر بقیهٔ درمان را مشخص میکند. بعد از آن، بسته به وضعیت:
- دبریدمان تخصصی برای برداشتن بافت مرده، وقتی لازم باشد.
- پانسمان مرحلهای و نوین، متناسب با میزان ترشح و مرحلهٔ ترمیم.
- پیگیری جلسهبهجلسه و ثبت تصویری روند، همان چیزی که در گالری میبینید.
- درمان زخم در منزل برای بیمارانی که رفتوآمد برایشان سخت است.
- در سوختگی پای دیابتی، درمان زخم همراه با توجه به کنترل قند و وضعیت پا پیش میرود.
جزئیات بیشتر در صفحهٔ درمان تخصصی زخم سوختگی آمده است. اگر نگران باقی ماندن اثر سوختگی هستید، درمان اسکار مرحلهٔ بعد از بسته شدن زخم است، نه همزمان با آن.
پرسشهای پرتکرار
سوختگی من درجه چند است؟
اگر قرمز و خشک است و تاول ندارد، احتمالاً درجه یک. اگر تاول زده و زیرش صورتی و دردناک است، درجه دو. اگر سفید یا چرمی و بیدرد است، عمیقتر و اورژانسی. این تقسیمبندی برای تصمیمگیری دربارهٔ مراجعه کافی است، اما جای معاینه را نمیگیرد.
سوختگی با آب جوش چه درجهای است؟
معمولاً درجه دو، ولی عمقش به دمای آب و مدت تماس بستگی دارد. سوختگی با بخار آب اغلب عمیقتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد.
چرا سوختگیام درد ندارد؟
این نشانهٔ خوبی نیست. بیدردی یا به دلیل عمیق بودن سوختگی و آسیب عصبهاست، یا در فرد دیابتی به دلیل نوروپاتی. هر دو حالت نیاز به معاینه دارند.
جای سوختگی میماند؟
درجه یک معمولاً بدون اثر خوب میشود. درجه دو ممکن است تغییر رنگ یا اثر بگذارد و درجه سه معمولاً اثر دائمی دارد. مراقبت درست در هفتههای اول و پرهیز از آفتاب روی پوست تازه، بیشترین کمک را به کمرنگتر شدن اثر میکند.
میتوانم عکس بفرستم تا بگویید چقدر جدی است؟
عکس برای پیگیری روند درمان مفید است، اما برای تشخیص اولیه کافی نیست. عمق سوختگی با نگاه کردن به یک تصویر مشخص نمیشود و ما بر این اساس تشخیص نمیدهیم.
سوختگی پای دیابتی چه فرقی دارد؟
دیرتر فهمیده میشود، کندتر ترمیم میشود و خطر عفونتش بیشتر است. برای فرد دیابتی هیچ سوختگی پایی کوچک حساب نمیشود.
مشاورهٔ رایگان
اگر سوختگیای دارید و نمیدانید چقدر جدی است، با ما تماس بگیرید. این را بهخصوص به کسانی میگوییم که دیابت دارند یا سوختگی روی پایشان است. کارشناسان دیالاین در پاسداران تهران راهنماییتان میکنند که مراجعه لازم است یا نه.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.