باز شدن زخم بعد از جراحی: علت‌ها، نشانه‌های هشدار و راه درمان

بعد از هر عمل جراحی، بیشتر آدم‌ها روزشماری می‌کنند تا بخیه‌ها کشیده شود و ماجرا تمام شود. برای بعضی‌ها اما همه‌چیز جور دیگری پیش می‌رود: روی پانسمان ترشح تازه‌ای پیدا می‌شود، خط بخیه از جایی باز می‌شود، یا زخمی که باید بسته می‌شد هفته‌هاست باز مانده است. این همان باز شدن زخم بعد از جراحی است که پزشکان به آن دهیسنس (dehiscence) می‌گویند.

زخم باز شده درمان دارد. قدم اول به این بستگی دارد که چقدر از باز شدنش گذشته است:

• اگر بخیه همین روزها باز شده، اول با جراح خودتان تماس بگیرید. او عمل را انجام داده و بهتر از هر کسی می‌داند زیر آن بخیه چه خبر است.
• اگر زخم هفته‌هاست باز مانده و کوچک‌تر نمی‌شود، دیگر مزمن شده و مراقبت تخصصی لازم دارد.

در چند حالت هم نباید صبر کرد و باید همان لحظه به اورژانس رفت. فهرستشان را پایین‌تر آورده‌ایم.

باز شدن زخم بعد از جراحی یعنی چه؟

جراح در پایان عمل، لبه‌های برش را با بخیه، منگنهٔ جراحی یا چسب مخصوص کنار هم نگه می‌دارد. از آن به بعد کار بدن است که این دو لبه را به هم جوش بدهد. در دهیسنس این جوش خوردن کامل نمی‌شود و لبه‌ها دوباره از هم فاصله می‌گیرند.

باز شدن زخم شکل‌های مختلفی دارد:

• سطحی یا عمیق: گاهی فقط پوست باز می‌شود و گاهی لایه‌های زیر پوست هم.
• بخشی یا کامل: ممکن است فقط چند میلی‌متر از خط بخیه باز شود، یا تمام طول آن.
• با عفونت یا بدون عفونت: عفونت از مهم‌ترین علت‌هاست، ولی زخم بدون عفونت هم ممکن است باز شود.

این اتفاق معمولاً در روزها و هفته‌های اول بعد از عمل می‌افتد، یعنی همان دوره‌ای که بافت تازه هنوز محکم نشده است.

اگر بخیه باز شد، همین امروز چه کنید؟

دیدن بخیه‌ای که باز شده ترسناک است. پیش از هر کاری ببینید وضعیتتان جزو حالت‌های زیر هست یا نه.

کی باید فوراً به اورژانس رفت؟

در این حالت‌ها معطل نکنید و همان لحظه به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید:

• زخم شکم باز شده و بافت یا اندامی از زیر آن پیداست.
• زخم خون‌ریزی شدیدی دارد که با فشار دادن بند نمی‌آید.
• تب و لرز دارید یا حالتان رو به بدتر شدن است.
• قرمزی و ورم اطراف زخم به‌سرعت پخش می‌شود.

اگر زخم شکم باز شده و چیزی از آن بیرون زده، به آن دست نزنید و سعی نکنید چیزی را به داخل برگردانید. روی آن را با گاز یا پارچهٔ تمیز و مرطوب بپوشانید و دراز بکشید. تا رسیدن کمک چیزی نخورید و ننوشید، چون ممکن است عمل دوباره لازم شود.

تا وقتی پزشک زخم را ببیند

اگر هیچ‌کدام از این نشانه‌ها را ندارید، این کارها را به ترتیب انجام دهید:

1. همان روز با جراح خودتان تماس بگیرید. بگویید زخم از کجا و چقدر باز شده، ترشحش چه رنگی است و تب دارید یا نه. اگر بتوانید عکس هم بفرستید، به او کمک می‌کند.
2. روی زخم را با پانسمان تمیز و خشک بپوشانید. پیش از آن دست‌هایتان را بشویید. زخم را فشار ندهید و داخلش را دست‌کاری نکنید.
3. چیزی روی زخم نگذارید که پزشک تجویز نکرده است. نه پماد، نه پودر، نه داروی گیاهی یا خانگی. این‌ها ممکن است عفونت را پنهان یا بدتر کنند و پزشک را در ارزیابی زخم به اشتباه بیندازند.
4. به خط بخیه فشار نیاورید. بار سنگین بلند نکنید و موقع سرفه یا عطسه، دستتان یا بالشی را روی زخم نگه دارید.

چرا زخم بعد از عمل باز می‌شود؟

زخم جراحی وقتی جوش می‌خورد که بدن بتواند در همان روزهای اول، بافت تازه و محکمی بین دو لبه بسازد. هر چیزی که جلوی این کار را بگیرد یا به لبه‌ها فشار بیاورد، خطر باز شدن را بیشتر می‌کند. اغلب هم چند عامل با هم دست‌به‌دست می‌دهند.

عفونت محل جراحی

عفونت از مهم‌ترین علت‌های باز شدن زخم است. میکروب‌ها بافت تازه را ضعیف می‌کنند و لبه‌ها نمی‌توانند محکم به هم بچسبند. نشانه‌هایش را بشناسید: قرمزی‌ای که پخش می‌شود، گرما و درد تازه، ترشح کدر یا بدبو، و تب. در مقالهٔ نشانه‌های عفونت زخم در بیماران دیابتی این نشانه‌ها را مفصل‌تر توضیح داده‌ایم.

دیابت و قندی که کنترل نشده

قند بالای خون دفاع بدن در برابر میکروب را ضعیف می‌کند و ترمیم بافت را هم عقب می‌اندازد. برای همین، بیمار دیابتی بعد از عمل بیشتر در معرض عفونت و باز شدن زخم است. اگر نوروپاتی هم داشته باشد، ممکن است درد را دیر حس کند و مشکل دیرتر پیدا شود.

کنترل قند در روزهای قبل و بعد از عمل از کارهایی است که واقعاً در دست خود بیمار است. دربارهٔ اثر کنترل قند بر ترمیم زخم جداگانه نوشته‌ایم.

فشار روی خط بخیه

هر چیزی که ناگهان به زخم فشار بیاورد، می‌تواند بخیه‌ها را باز کند. این خطر در جراحی‌های شکم بیشتر است:

• سرفه، عطسه یا استفراغ شدید
• زور زدن موقع یبوست
• بلند کردن بار سنگین زودتر از زمانی که جراح اجازه داده است
• اضافه‌وزن، که مدام لبه‌های زخم را می‌کشد

سیگار، تغذیه و درمان‌هایی که ترمیم را کند می‌کنند

• سیگار رگ‌های کوچک را تنگ می‌کند و اکسیژن کمتری به زخم می‌رسد.
• تغذیه هم مهم است. اگر بیمار خوب غذا نخورد، به‌خصوص اگر پروتئین کم بخورد، بدن مصالح لازم برای ساختن بافت تازه را ندارد. نقش تغذیه در ترمیم زخم را جداگانه توضیح داده‌ایم.
• داروهای کورتونی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی ترمیم را کند می‌کنند. این درمان‌ها را خودسرانه قطع نکنید و دربارهٔ زخم با پزشکی صحبت کنید که آن‌ها را تجویز کرده است. اگر زخمتان بعد از جراحی سرطان باز شده، مراقبت از زخم‌های سرطانی در خانه را هم بخوانید.
• سن بالا و بیماری‌های همراه، مثل مشکلات کلیه یا گردش خون، هم نقش دارند.

از کجا بفهمیم زخم دارد باز می‌شود؟

زخم اغلب پیش از باز شدن علامت می‌دهد. این نشانه‌ها را در روزها و هفته‌های اول بعد از عمل جدی بگیرید:

• ترشح صورتی یا آبکی که ناگهان زیاد می‌شود و پانسمان را خیس می‌کند
• درد تازه، یا دردی که به‌جای کم شدن بیشتر می‌شود
• احساس کنده شدن یا پاره شدن در محل زخم، به‌خصوص بعد از سرفه یا حرکت ناگهانی
• فاصله گرفتن لبه‌ها، حتی در نقطه‌ای کوچک
• قرمزی، ورم یا گرمای اطراف زخم
• بوی بد یا ترشح چرکی
• تب

هر کدام از این‌ها را دیدید، همان روز به جراح خبر بدهید. لازم نیست صبر کنید تا زخم کامل باز شود.

وقتی زخم باز می‌ماند و بسته نمی‌شود

گاهی جراح زخم را دوباره نمی‌بندد و اجازه می‌دهد از عمق پر شود. به این روش ترمیم ثانویه (secondary intention) می‌گویند. در این حالت زخم کم‌کم با بافت ترمیمی صورتی و سالم پر می‌شود و لبه‌ها به هم نزدیک می‌شوند. این مسیر از جوش خوردن بخیه کندتر است و مراقبت منظم می‌خواهد.

مشکل وقتی شروع می‌شود که این پر شدن متوقف شود. اگر هفته‌ها از عمل گذشته و زخم هنوز باز است و کوچک نمی‌شود، یا داخلش بافت مرده و ترشح هست، دیگر با زخم حاد روبه‌رو نیستید. این زخم مزمن شده است و زخم مزمن معمولاً به چیزی بیش از پانسمان ساده نیاز دارد.

در این مرحله باید معلوم شود چه چیزی جلوی ترمیم را گرفته است. ممکن است عفونت هنوز باقی باشد، بافت مرده در زخم مانده باشد، قند کنترل نشده باشد یا فشاری مدام روی زخم بیاید. درمان هم از همین‌جا شروع می‌شود.

روش‌های درمان در دیالاین

در دیالاین اول زخم را ارزیابی می‌کنیم: عمق آن، بافت داخلش و نشانه‌های عفونت. اگر دیابت یا بیماری دیگری روی ترمیم اثر بگذارد، آن را هم در نظر می‌گیریم. بعد، بسته به وضعیت هر زخم:

• دبریدمان تخصصی: بافت مرده و ترشحات چسبیده را برمی‌داریم تا بافت سالم بتواند رشد کند.
• پانسمان مدرن: رطوبت زخم را با پانسمان مناسب در حد درست نگه می‌داریم. هر وقت ترشح یا مرحلهٔ ترمیم تغییر کند، نوع پانسمان را هم عوض می‌کنیم.
• وکیوم‌تراپی (درمان با فشار منفی): برای بعضی زخم‌های باز جراحی مناسب است. تصمیمش بعد از معاینه گرفته می‌شود.
• درمان عفونت: اگر زخم عفونت داشته باشد، آن را هم درمان می‌کنیم. این کار با تمیز کردن زخم شروع می‌شود و اگر لازم باشد، دورهٔ آنتی‌بیوتیک هم دارد.
• کنترل قند: در بیمار دیابتی، قند خون هم‌زمان با درمان زخم پیگیری می‌شود.
• درمان زخم در منزل: اگر بیمار بعد از عمل نمی‌تواند راحت جابه‌جا شود، درمان را در خانه ادامه می‌دهیم.

جراحتان را هم در جریان درمان زخم نگه دارید. جزئیات بیشتر را در صفحهٔ درمان تخصصی زخم‌های دیر ترمیم‌شونده ببینید.

از جلسهٔ اول تا جلسهٔ سیزدهم: زخم باز شدهٔ مچ پا

این نمونه از بیماران خود دیالاین است. بعد از جراحی ارتوپدی مچ پا، محل عمل باز شده بود و زخم مزمن شده بود. در اولین مراجعه، لبه‌های زخم از هم فاصله داشتند و داخل زخم بافت مرده بود. از روند درمان جلسه‌به‌جلسه عکس گرفته‌ایم:

• جلسهٔ اول: زخم باز، با بافت مرده در آن.
• جلسهٔ دوم: داخل زخم تمیزتر شده و بافت ترمیمی دارد شکل می‌گیرد.
• جلسهٔ پنجم: بافت ترمیمی سالم تمام طول زخم را پوشانده است.
• جلسه‌های هفتم و نهم: زخم باریک‌تر شده و لبه‌ها به هم نزدیک شده‌اند.
• جلسهٔ سیزدهم: زخم بسته شده و فقط خطی باریک از آن مانده است.

عکس‌های هر جلسه را در صفحهٔ همین نمونه ببینید. این مسیر یک بیمار است، نه وعده‌ای برای همه. تعداد جلسه‌ها به عمق زخم، علت باز شدنش و وضعیت عمومی هر بیمار بستگی دارد.

نمونه‌های دیگری هم داریم، از جمله زخم باز شده بعد از ماستکتومی و بعد از جراحی پروتز سینه. همه را در نمونه‌های واقعی درمان زخم جراحی در دیالاین ببینید.

بعد از عمل چه کنیم که زخم باز نشود؟

بیشتر این کارها ساده‌اند و در خانه انجام می‌شوند:

• موقع سرفه، عطسه یا بلند شدن از جا، بالشی را محکم روی زخم شکم نگه دارید.
• بار سنگین بلند نکنید تا وقتی جراح اجازه بدهد.
• از یبوست پیشگیری کنید. آب کافی بنوشید و اگر لازم شد، از پزشک راهنمایی بگیرید.
• اگر دیابت دارید، قند خونتان را منظم اندازه بگیرید و در محدوده‌ای نگه دارید که پزشکتان گفته است.
• سیگار نکشید، دست‌کم در هفته‌های قبل و بعد از عمل.
• پروتئین کافی بخورید. بدن برای ساختن بافت تازه به آن نیاز دارد.
• پانسمان را همان‌طور که جراح گفته عوض کنید و بین تعویض‌ها تمیز و خشک نگهش دارید.
• ویزیت‌های پیگیری را جا نیندازید، حتی اگر حالتان خوب است.

پرسش‌های پرتکرار

زخم باز شده را دوباره بخیه می‌کنند؟

گاهی بله. اگر زخم تمیز باشد و عفونت نداشته باشد، جراح ممکن است دوباره آن را ببندد. اگر عفونت یا بافت مرده در کار باشد، معمولاً زخم را باز می‌گذارند تا اول تمیز شود و بعد از عمق پر شود. این تصمیم با جراح است.

زخم باز شدهٔ جراحی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟

عدد ثابتی برایش وجود ندارد. زخم کم‌عمق و بدون عفونت زودتر بسته می‌شود. زخم عمیق، زخم عفونی یا زخم بیمار دیابتی زمان بیشتری می‌خواهد. نمونهٔ مچ پا که بالاتر دیدید، در جلسهٔ سیزدهم بسته شد، ولی زخم هر کس مسیر خودش را دارد. تا زخم را نبینیم، نمی‌شود زمان درمان را تخمین زد.

بخیهٔ سزارینم باز شده؛ این توضیحات برای من هم هست؟

بله. زخم سزارین هم زخم جراحی است و همین نشانه‌ها و مراقبت‌ها درباره‌اش صدق می‌کند. اولین تماستان با پزشک زنان یا جراحی باشد که عمل را انجام داده است. اگر زخم هفته‌ها بعد هنوز بسته نشده، مراقبت تخصصی زخم کمک می‌کند.

دیابت دارم و عمل کرده‌ام؛ از کجا بفهمم زخمم خوب جوش نمی‌خورد؟

به همان نشانه‌های بالا دقت کنید: ترشح تازه، درد بیشتر، قرمزی، بو یا فاصله گرفتن لبه‌ها. اگر نوروپاتی دارید، ممکن است درد را کمتر حس کنید. پس فقط به درد تکیه نکنید و هر روز خود زخم را نگاه کنید. اگر زخم جایی است که خودتان نمی‌بینید، از کسی بخواهید برایتان نگاهش کند. بالا رفتن بی‌دلیل قند خون هم می‌تواند نشانهٔ عفونت باشد.

می‌شود زخم باز شده را در خانه پانسمان کرد؟

بله، به شرطی که برنامهٔ پانسمان را درمانگر مشخص کرده باشد: چه پانسمانی، هر چند وقت یک بار و با چه روشی. پانسمان خودسرانه، به‌خصوص با پماد یا پودری که تجویز نشده، ممکن است ترمیم را عقب بیندازد. اگر بعد از عمل آمدن به کلینیک برایتان سخت است، درمان زخم در منزل هم ممکن است.

وکیوم‌تراپی برای زخم باز شدهٔ جراحی مناسب است؟

در بعضی زخم‌ها، بله. وکیوم‌تراپی با فشار منفی ترشح زخم را بیرون می‌کشد. اما برای هر زخمی مناسب نیست و شواهد علمی دربارهٔ اثرش در زخم‌های باز جراحی هنوز محدود است. تصمیمش بعد از معاینه گرفته می‌شود. در مقالهٔ وکیوم‌تراپی چیست و برای چه زخمی مناسب است بیشتر توضیح داده‌ایم.

مشاورهٔ رایگان

اگر زخم عملتان باز مانده، یا چند هفته گذشته و هنوز بسته نشده، با ما تماس بگیرید. در تماس اول، وضعیت زخم را از شما می‌پرسیم و می‌گوییم مراجعه به کلینیک لازم است یا نه. دیالاین در پاسداران تهران است. اگر بخیه همین امروز باز شده، اول با جراح خودتان تماس بگیرید.

منابع علمی

• World Union of Wound Healing Societies (WUWHS). Consensus Document: Surgical wound dehiscence — improving prevention and outcomes. Wounds International, 2018.
• World Health Organization. Global Guidelines for the Prevention of Surgical Site Infection, 2nd ed. Geneva: WHO, 2018.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Surgical site infections: prevention and treatment (NG125), 2019.
• Dumville JC, et al. Negative pressure wound therapy for treating surgical wounds healing by secondary intention. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015, CD011278.

این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.