بیشتر کسانی که اولین بار واژهٔ «دبریدمان» را از پزشک می‌شنوند، پیش از هر چیز می‌خواهند بدانند درد دارد یا نه. جواب به روش و به محل زخم بستگی دارد، و در پایی که حس ندارد، کم‌دردی دلیل بی‌خطر بودن نیست.
دبریدمان یعنی برداشتن بافت مرده از روی زخم: لایهٔ زرد و چسبناک یا پوستهٔ سیاه و سفت. تا این بافت مانده، زخم ترمیم نمی‌شود، چون زیرش بافت زنده‌ای دیده نمی‌شود که بتواند رشد کند. پنج روش دارد و پزشک با دیدن زخم یکی یا چند روش را انتخاب می‌کند. تعداد جلسه هم عدد ثابتی ندارد، و گاهی درست‌ترین کار این است که فعلاً دبرید نکنیم.
چرا بافت مرده جلوی ترمیم را می‌گیرد
بافت مرده خون‌رسانی ندارد و خودش را بازسازی نمی‌کند. بدتر از آن، مانع رسیدن مواد غذایی به لبه‌های زندهٔ زخم می‌شود و برای میکروب‌ها محیطی گرم و مرطوب می‌سازد. زخمی که بافت مرده دارد معمولاً ترشح و بوی بیشتری هم دارد. نشانه‌های عفونت را در عفونت زخم پای دیابتی ببینید.
دلیل دیگری هم هست: تا بافت مرده برداشته نشود، پزشک عمق واقعی زخم را نمی‌بیند. گاهی زخمی که از بیرون کوچک است، زیر پوسته بزرگ‌تر است.
بافت مرده چه شکلی است
دو شکل اصلی دارد:
- لایهٔ زرد یا کرم‌رنگ (slough): نرم و چسبناک است، روی سطح زخم می‌نشیند و با شستن ساده جدا نمی‌شود.
- پوستهٔ سیاه یا قهوه‌ای: سفت و خشک است و گاهی حالت چرم دارد.
پینه و پوست خشک هم گاهی شبیه این‌ها دیده می‌شوند، اما بافت مردهٔ زخم نیستند. این را باید با دیدن و لمس زخم تشخیص داد. از روی عکس نمی‌شود، چون جنس و عمق بافت از بیرون پیدا نیست.
پنج راه برداشتن بافت مرده
| روش | چطور کار می‌کند | معمولاً کِی | درد |
|---|---|---|---|
| تیز (جراحی) | بافت مرده با ابزار تیز، مثل تیغ جراحی، قیچی و کورت، بریده یا تراشیده می‌شود. | بافت مرده زیاد یا عمیق است، یا عفونت هست. سریع‌ترین راه است. | ممکن است حس شود. در صورت نیاز با بی‌حسی کنترل می‌شود. |
| اتولیتیک | پانسمان رطوبت زخم را نگه می‌دارد تا بدن خودش بافت مرده را نرم و جدا کند. | بافت مرده کم است و عفونت فعالی در کار نیست. | معمولاً کم‌درد، ولی کند. |
| آنزیمی | مادهٔ موضعی از دستهٔ آنزیم‌ها روی زخم گذاشته می‌شود و بافت مرده را کم‌کم نرم می‌کند. | روش تیز مناسب یا کافی نیست. | معمولاً کم‌درد. |
| مکانیکی | سطح زخم با شستشو یا پاک‌کردن فیزیکی تمیز می‌شود. | بافت مرده سست و سطحی است. | به شدت پاک‌کردن بستگی دارد. |
| زیستی (لارودرمانی) | لاروهای استریل مگس روی زخم گذاشته می‌شوند و بافت مرده را می‌خورند. | زخم عمیق یا سخت است و روش‌های دیگر کافی نبوده. | ممکن است درد یا گزگز داشته باشد. |
پانسمان گازیِ خشک‌شونده روشی قدیمی است و دیگر توصیه نمی‌شود. گاز روی زخم می‌چسبد و با برداشتنش بافت سالم هم آسیب می‌بیند.
پژوهش‌ها برتری قطعی هیچ‌کدام از این روش‌ها را بر بقیه نشان نداده‌اند. پزشک بر اساس جنس بافت، عمق زخم، عفونت و وضعیت بیمار انتخاب می‌کند و اگر لازم شد، در میانهٔ درمان روش را عوض می‌کند. دربارهٔ لارو نکتهٔ مشخصی هم هست: لاروها بافت مرده را سریع‌تر پاک می‌کنند، اما در یک کارآزمایی بزرگ روی زخم‌های ساق پا، این به بسته‌شدن سریع‌تر زخم نرسید.
درد دارد؟ پاسخ صادقانه
بافت مرده خودش حس درد ندارد، ولی لبهٔ زنده‌اش و پوست و بافت سالم اطراف دارند. پس درد به این بستگی دارد که بافت مرده تا کجا رفته و با چه روشی برداشته می‌شود. روش‌های پانسمانی و آنزیمی معمولاً کم‌دردند، و روش تیز می‌تواند دردناک باشد.
در صورت نیاز، پیش از شروع بی‌حسی می‌دهیم. اگر حین کار دردتان زیاد شد، همان لحظه بگویید.
در پای بی‌حس ماجرا برعکس است. کم‌دردی یا بی‌دردی اینجا خبر خوبی نیست: همان بی‌حسی است که اجازه داده زخم بی‌خبر پیش برود. بیماری که نوروپاتی دیابتی دارد، حتی اگر موقع دبریدمان چیزی حس نکند، به همان اندازه به پیگیری نیاز دارد. دردی که بعد از جلسه تازه است یا چند ساعت بعد بیشتر می‌شود را به تیم درمان خبر دهید.
خون‌ریزی و مراقبت بعد از دبریدمان
بعد از دبریدمان سطح زخم تازه باز شده و بافت زنده دارد، پس کمی خون‌ریزی یا ترشح خون‌آلود طبیعی است. پزشک خون‌ریزی را همان‌جا کنترل می‌کند و روی زخم پانسمان تازه می‌گذارد.
در خانه پانسمان را طبق دستور پزشک نگه دارید و باز نکنید، آن را خیس نکنید مگر اجازه داده باشند، و روی زخم چیزی نمالید.
این‌ها را همان روز خبر دهید:
- خون‌ریزی‌ای که با فشار ملایم قطع نمی‌شود، یا پانسمانی که یکسره خونی شده.
- قرمزی که از لبهٔ زخم بیرون می‌زند و هر روز بیشتر می‌شود.
- بوی بد یا ترشح چرکی.
- تب و لرز.
- دردی که تازه است یا بیشتر می‌شود.
چند جلسه دبریدمان لازم است؟
عدد ثابتی وجود ندارد. گاهی یک جلسه بافت مرده را برمی‌دارد و گاهی چند جلسه لازم است، چون بافت مرده ممکن است دوباره روی زخم تشکیل شود، به‌خصوص وقتی علت زخم برطرف نشده باشد: فشار روی زخم، قند بالا یا خون‌رسانی ضعیف. بدون دیدن زخم، هر عددی که بشنوید حدس است. مدت کل درمان را در درمان زخم پای دیابتی چقدر طول می‌کشد؟ توضیح داده‌ایم.
چه زمانی نباید دبرید کرد
دبریدمان همیشه درست‌ترین کار نیست. سه حالت را باید شناخت:
- پوستهٔ سیاه و خشکِ پایدار روی پایی که خون‌رسانی ضعیفی دارد. اگر قرمزی، ورم، ترشح یا بوی بد در کار نیست، همین پوسته ممکن است تنها پوشش آن زخم باشد. برداشتنش بدون سنجیدن خون‌رسانی می‌تواند زخمی را باز کند که خون کافی برای بسته‌شدن ندارد. در این حالت پزشک اول به وضعیت خون‌رسانی نگاه می‌کند یا شما را برای ارزیابی آن راهنمایی می‌کند، و بعد تصمیم می‌گیرد.
- زخمی که بافت مرده ندارد. زخم تمیز، قرمز و مرطوب لازم نیست دبرید شود. این کار به بافت زنده آسیب می‌زند و فایده‌ای ندارد.
- دبریدمان در خانه با ابزار غیرتخصصی. دلیلش در بخش بعد آمده است.
اگر داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کنید، پیش از دبریدمان به پزشک بگویید. این دارو خون‌ریزی را تغییر می‌دهد.
چرا در خانه نه
کندن پوستهٔ سیاه، پینه یا لایهٔ زرد با تیغ، قیچی یا ناخن‌گیر خطرناک است. در پای بی‌حس بریدگی حس نمی‌شود، خون‌ریزی و عفونت راه پیدا می‌کند، و کسی که متخصص نیست نمی‌تواند تشخیص دهد کدام بافت مرده است و کدام زنده. این یکی از کارهایی است که در خانه نباید انجام داد.
اگر رفت‌وآمد برایتان سخت است، دبریدمان را در درمان زخم در منزل هم انجام می‌دهیم.
دبریدمان در دیالاین
در نخستین مراجعه زخم را می‌بینیم و جنس بافت مرده، عمق و نشانه‌های عفونت را می‌سنجیم، و روش را با همان وضعیت انتخاب می‌کنیم. در دیالاین چهار روش در دسترس است:
- دبریدمان تیز برای بافت مردهٔ زیاد یا عمیق.
- پانسمان اتولیتیک که رطوبت زخم را نگه می‌دارد.
- دبریدمان آنزیمی با مادهٔ موضعی.
- لارودرمانی برای زخم‌هایی که روش‌های دیگر کافی نبوده‌اند.
بعد از دبریدمان، پانسمان و پیگیری جلسه‌به‌جلسه ادامهٔ همان درمان است. وقتی زخم عمیق یا پیچیده باشد، وکیوم‌تراپی هم می‌تواند ادامهٔ کار باشد، و انتخاب پانسمان در اصول پانسمان مدرن زخم‌های مزمن آمده است. فهرست کامل خدمت در صفحهٔ درمان زخم‌های مزمن و دیابتی است.
پرسش‌های پرتکرار
دبریدمان درد دارد؟
به روش و محل زخم بستگی دارد. روش تیز می‌تواند دردناک باشد و روش‌های پانسمانی و آنزیمی معمولاً کم‌دردند. در پای بی‌حس، کم‌دردی دلیل بی‌خطری نیست.
قبلش بی‌حس می‌کنند؟
در صورت نیاز، بله. نوع بی‌حسی به روش و زخم بستگی دارد و پزشک پیش از شروع توضیح می‌دهد.
چند جلسه دبریدمان لازم است؟
عدد ثابتی نیست. گاهی یک جلسه کافی است و گاهی بافت مرده دوباره تشکیل می‌شود و جلسه‌های بعدی لازم می‌شود. بدون دیدن زخم، هر عددی حدس است.
بعد از دبریدمان خون‌ریزی طبیعی است؟
کمی خون‌ریزی یا ترشح خون‌آلود طبیعی است. خون‌ریزی‌ای که با فشار ملایم قطع نمی‌شود را همان روز خبر دهید.
دبریدمان برای هر زخمی لازم است؟
نه. زخمی که بافت مرده ندارد دبریدمان نمی‌خواهد. گاهی هم، مثل پوستهٔ سیاه و خشکِ پایدار روی پایی با خون‌رسانی ضعیف، پزشک باید پیش از هر کاری وضعیت خون‌رسانی را بررسی کند.
می‌شود پوست مرده را در خانه برداشت؟
نه. بریدن یا کندن با تیغ و قیچی در پای دیابتی، به‌خصوص پای بی‌حس، خطر بریدگی و عفونت دارد. برداشتن بافت مرده کار تیم درمان است.
لارودرمانی از دبریدمان تیز بهتر است؟
«بهتر» وجود ندارد. انتخاب به زخم بستگی دارد. لارو بافت مرده را سریع‌تر پاک می‌کند، ولی این به معنی بسته‌شدن سریع‌تر زخم نیست.
مشاورهٔ رایگان
اگر پزشک برای زخم شما یا یکی از عزیزانتان دبریدمان پیشنهاد کرده و نمی‌دانید با چه روشی و چرا، با ما تماس بگیرید. کارشناسان دیالاین در پاسداران تهران راهنمایی‌تان می‌کنند. دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی.
منابع علمی
- International Working Group on the Diabetic Foot (IWGDF). Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in persons with diabetes, 2023.
- Edwards J, Stapley S. Debridement of diabetic foot ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2010.
- Dumville JC, Worthy G, Bland JM, et al. Larval therapy for leg ulcers (VenUS II): randomised controlled trial. BMJ, 2009.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
