موقع جوراب پوشیدن چشمتان به انگشت پای خودتان، یا پای پدر و مادرتان، افتاده و دیده‌اید سیاه شده است. شاید ناخن تیره شده، شاید نوک انگشت. اولین فکری که به سر خیلی‌ها می‌زند قانقاریاست، و اولین کاری که می‌کنند صبر است تا ببینند خودش خوب می‌شود یا نه.
هر سیاهی‌ای قانقاریا نیست. کبودی زیر ناخن بعد از ضربه، ناخنی که کفش تنگ سیاهش کرده و قارچ ناخن هم پا را تیره نشان می‌دهند. سه نشانه آن‌ها را از قانقاریا جدا می‌کند: سیاهی‌ای که بزرگ‌تر می‌شود، انگشتی که سرد، رنگ‌پریده یا کبود است، و بوی بد، چرک یا ورم. اگر یکی از این سه را می‌بینید، یا اگر دیابت دارید و سیاهی تازه است، همان روز پزشک باید پا را ببیند. در ادامه می‌گوییم هر کدام چه شکلی است و تا رسیدن به پزشک چه نکنید.
چهار سیاهی که شبیه هم‌اند
این چهار حالت از دور شبیه هم‌اند، ولی نه علتشان یکی است و نه فوریتشان. فرقشان را بیشتر از جای سیاهی و از سرگذشتش می‌شود فهمید.
کبودی زیر ناخن بعد از ضربه
چیزی روی پا افتاده، یا انگشت به پایهٔ میز خورده، و چند ساعت بعد زیر ناخن قرمز تیره، بنفش یا سیاه شده است. این خونی است که زیر ناخن جمع شده. اگر فشارش زیاد باشد، زیر ناخن درد ضربان‌دار می‌گیرد؛ پزشک می‌تواند در روزهای اول این خون را تخلیه کند تا درد بخوابد.
کبودی زیر ناخن خودش از بین نمی‌رود، بلکه با رشد ناخن کم‌کم جلو می‌رود و چیده می‌شود. ناخن پا آهسته رشد می‌کند، پس این کار چند ماه طول می‌کشد. اگر ضربه شدید بوده یا انگشت ورم کرده و کج شده، شاید استخوان هم آسیب دیده باشد و باید معاینه شود. در دیابت، هر ضربه‌ای به انگشت را پزشک ببیند، حتی اگر درد ندارد.
ناخن سیاه از کفش تنگ یا پیاده‌روی طولانی
کفشی که جلویش تنگ است، یا سراشیبی‌های یک کوه‌پیمایی طولانی، نوک انگشت را بارها به جلوی کفش می‌کوبد. نتیجه همان خونریزی زیر ناخن است، فقط بی‌آنکه ضربهٔ مشخصی یادتان بیاید. اگر دیابت دارید و پایتان کم‌حس شده، ناخنی که از کفش سیاه شده یعنی کفش مدت‌ها پا را می‌زده و شما حسش نکرده‌اید. همان فشار می‌تواند جای دیگری زخم باز کند، پس کفش را عوض کنید و پا را به پزشک نشان دهید.
تغییر رنگ ناخن از قارچ
ناخنی که قارچ زده معمولاً زرد یا قهوه‌ای می‌شود، کلفت و شکننده می‌شود و گاهی تیره به نظر می‌رسد. این تغییر آهسته است، طی ماه‌ها، و پوست اطراف ناخن سالم می‌ماند. قارچ فوریت ندارد، ولی در دیابت باید درمان شود، چون ناخن کلفت پوست زیرش را فشار می‌دهد و شکاف‌های پوست راه ورود میکروب است.
یک استثنا را جدی بگیرید. اگر زیر ناخن لکه یا خط تیره‌ای پیدا شده که ضربه‌ای پشتش نبوده، و کم‌کم پهن‌تر می‌شود یا با رشد ناخن جلو نمی‌رود، پزشک باید آن را ببیند. گاهی این نشانهٔ بیماری پوستی است که با کبودی و قارچ فرق دارد.
سیاهی خودِ پوست و انگشت: قانقاریا
در سه حالت بالا ناخن تیره شده و پوست انگشت زنده است. در قانقاریا خودِ پوست و بافت زیرش از بین رفته است. نوک انگشت، کنار ناخن یا پاشنه سیاه می‌شود و این سیاهی معمولاً از لبهٔ یک زخم یا از نوک انگشت شروع می‌شود و جلو می‌آید. جای سیاه شده دیگر درد ندارد و اطرافش اغلب کبود، قرمز یا رنگ‌پریده است.
قانقاریا چیست؟ خشک و مرطوب
بافت بدن برای زنده ماندن به خون نیاز دارد. اگر خون کافی به بافت نرسد، یا عفونت آن را از بین ببرد، بافت می‌میرد و سیاه می‌شود. به این بافت مرده نکروز، و به این حالت در انگشت و پا قانقاریا یا گانگرن می‌گویند. کم شدن خون‌رسانی به بافت را ایسکمی می‌نامند.
قانقاریا دو شکل اصلی دارد و فوریتشان یکی نیست:
- قانقاریای خشک: انگشت سیاه، خشک، سفت و چروکیده است و بوی بدی ندارد. معمولاً از کم شدن خون‌رسانی است و آهسته جلو می‌رود. پا اغلب سرد است و گاهی مرز روشنی بین بافت سیاه و بافت زنده دیده می‌شود.
- قانقاریای مرطوب: انگشت ورم کرده، خیس یا تاول‌دار است، ترشح یا چرک دارد و بوی بد می‌دهد. این نوع با عفونت همراه است و می‌تواند ظرف چند ساعت یا چند روز پیش برود. قانقاریای مرطوب اورژانس است.
قانقاریای خشک هم اگر عفونت کند، مرطوب می‌شود. برای همین هیچ‌کدام را نباید در خانه زیر نظر گرفت.
چرا در دیابت فرق می‌کند
دیابت از دو راه سیاه شدن انگشت را خطرناک‌تر می‌کند. قند خون بالا در طول سال‌ها هم به عصب‌های پا آسیب می‌زند و هم به رگ‌هایش. پایی که حسش کم شده درد ضربه، کفش تنگ یا زخم را خبر نمی‌دهد، و پایی که خونش کم شده زخمش را دیر ترمیم می‌کند و زودتر عفونت می‌گیرد.
در دیابت، اینکه انگشت درد ندارد چیزی را ثابت نمی‌کند. انگشتی که سیاه شده و درد ندارد ممکن است دقیقاً همان انگشتی باشد که دیگر حس نمی‌کند. دربارهٔ کم شدن حس پا در سوزش و بی‌حسی کف پا نوشته‌ایم، و شکل زخم‌هایی را که روی پای سرد باز می‌شوند در زخم پای دیابتی چه شکلی است توضیح داده‌ایم.
همان روز، یا می‌شود صبر کرد؟
همان روز به پزشک یا مرکز درمان زخم مراجعه کنید اگر:
- دیابت دارید و سیاهی یا تیرگی تازه‌ای روی انگشت یا پا دیده‌اید.
- سیاهی از دیروز بزرگ‌تر شده است.
- انگشت یا پا سرد، رنگ‌پریده یا کبود است.
- پا شب‌ها درد می‌کند و وقتی آن را از تخت آویزان می‌کنید، دردش کمتر می‌شود.
- دور سیاهی قرمز یا متورم است، یا ترشح، چرک یا بوی بد دارد.
به اورژانس بروید اگر تب، لرز یا حال عمومی بد دارید، اگر قرمزی و ورم دارد به‌سرعت بالا می‌آید، یا اگر پا ناگهان سرد، رنگ‌پریده و دردناک شده است.
صبر و زیر نظر گرفتن فقط وقتی معقول است که دیابت ندارید، ضربهٔ مشخصی یادتان هست، سیاهی فقط زیر ناخن است و پوست انگشت گرم و صورتی است. در این حالت هم اگر درد بیشتر شد یا سیاهی به پوست رسید، منتظر نمانید.
تا رسیدن به پزشک چه نکنیم
- گرما نگذارید. آب داغ، کیسهٔ آب گرم و بخاری به پایی که خونش کم است یا حسش ضعیف شده، آسیب می‌زند و ممکن است بسوزاندش.
- نبرید و نتراشید. ناخن سیاه را نکشید، پوست سیاه را با قیچی یا تیغ برندارید و تاول را نترکانید.
- چیزی رویش نمالید. حنا، عسل، زردچوبه، پماد خانگی یا هر چیز دیگری، سیاهی را از دید پزشک پنهان می‌کند و می‌تواند عفونت را بدتر کند.
- ماساژ ندهید و با آن پا زیاد راه نروید.
- سیگار نکشید. نیکوتین رگ‌ها را تنگ‌تر می‌کند.
کاری که می‌شود کرد: پا را خشک و تمیز نگه دارید، اگر زخم باز دارد پوشش تمیز و خشکی رویش بگذارید، کفش راحت و جلوباز بپوشید و همین امروز از سیاهی عکس بگیرید تا پزشک ببیند در این مدت چقدر تغییر کرده است.
روش‌های درمان در دیالاین
بافتی که سیاه شده و مرده است، دوباره زنده نمی‌شود. درمان برای نجات بافت زندهٔ اطراف آن است، و برای اینکه سیاهی جلوتر نیاید. در دیالاین قدم اول فهمیدن علت سیاهی است، پس علاوه بر خود انگشت، حس پا، خون‌رسانی و نشانه‌های عفونت را هم بررسی می‌کنیم. بعد، بسته به وضعیت:
- کنترل عفونت، که در قانقاریای مرطوب اولین کار است.
- دبریدمان، یعنی برداشتن بافت مرده در زمان درست. گاهی بافت خشک و سیاه را برای مدتی نگه می‌داریم تا مرزش با بافت زنده روشن شود؛ این تصمیم فقط با معاینه گرفته می‌شود.
- پانسمان نوین و برداشتن فشار از روی انگشت و زخم.
- کنترل قند خون، که بدون آن هیچ زخمی خوب ترمیم نمی‌شود.
اگر مشکل اصلی کمبود خون‌رسانی باشد، بیمار متخصص عروق را هم باید ببیند و ما درمان زخم را هماهنگ با او پیش می‌بریم. اینکه بافت مرده چطور و کِی برداشته می‌شود در دبریدمان زخم چیست؟ آمده، و فهرست کامل خدمت در صفحهٔ درمان زخم‌های مزمن و دیابتی است. نمونه‌های واقعی را هم در گالری زخم پای دیابتی می‌بینید.
پرسش‌های پرتکرار
قانقاریا واگیردار است؟
نه. قانقاریا از کسی به کسی سرایت نمی‌کند. اما قانقاریای مرطوب عفونت دارد و همین عفونت می‌تواند در بدن خود بیمار پخش شود. هنگام عوض کردن پوشش، پیش و پس از آن دست‌ها را بشویید.
قانقاریا درمان دارد؟
بافتی که مرده برنمی‌گردد، ولی جلوی پیشرفتش را می‌شود گرفت. درمان یعنی کنترل عفونت، برگرداندن خون‌رسانی وقتی ممکن است، برداشتن بافت مرده و مراقبت از زخم. هر چه زودتر شروع شود، بافت زندهٔ بیشتری می‌ماند.
سیاه شدن انگشت پا حتماً یعنی قطع عضو؟
نه. بسیاری از سیاهی‌ها کبودی یا قارچ‌اند، و قانقاریایی هم که زود دیده شود گاهی با برداشتن بخش کوچکی از بافت مرده کنترل می‌شود. تصمیم دربارهٔ قطع عضو را پزشک بعد از بررسی خون‌رسانی و عفونت می‌گیرد؛ در زخم پای دیابتی و قطع عضو توضیح داده‌ایم این تصمیم چطور گرفته می‌شود.
کبودی زیر ناخن کی خوب می‌شود؟
کبودی زیر ناخن کم‌رنگ نمی‌شود، بلکه همراه ناخن جلو می‌رود تا چیده شود. چون ناخن پا آهسته رشد می‌کند، این کار چند ماه طول می‌کشد. اگر در این مدت لکه بزرگ‌تر شد یا جلو نرفت، پزشک باید ببیند.
انگشت سیاه شده درد ندارد؛ یعنی مشکلی نیست؟
نه. بافت مرده درد ندارد، و در دیابت ممکن است پا اصلاً درد را حس نکند. پس درد نداشتن دلیل خیال راحت نیست؛ انگشت را به پزشک نشان دهید.
ناخن سیاه را خودم بکشم؟
نه. کشیدن ناخن زخم باز می‌کند و راه ورود میکروب است، به‌خصوص در دیابت. اگر ناخن لق شده، رویش پوشش تمیزی بگذارید و بگذارید پزشک تصمیم بگیرد.
گرفتن نوبت
اگر انگشت پای خودتان یا یکی از عزیزانتان سیاه شده، همین امروز از آن عکس بگیرید و با دیالاین در پاسداران تهران تماس بگیرید. با هم مشخص می‌کنیم باید همان روز بیایید یا نه. دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی.
منابع علمی
- Fitridge R, Chuter V, Mills J, et al. The intersocietal IWGDF, ESVS, SVS guidelines on peripheral artery disease in people with diabetes and a foot ulcer. Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2024.
- Senneville É, Albalawi Z, van Asten SA, et al. IWGDF/IDSA guidelines on the diagnosis and treatment of diabetes-related foot infections (IWGDF/IDSA 2023). Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2024.
- Bus SA, Sacco ICN, Monteiro-Soares M, et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2023.
- Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic foot ulcers and their recurrence. New England Journal of Medicine, 2017.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
