ساعت از سه گذشته و کف پایتان می‌سوزد. پا را از زیر پتو بیرون می‌آورید، کمی بهتر می‌شود، دوباره می‌کشید تو و دوباره می‌سوزد. گوشی را برمی‌دارید و می‌نویسید: «سوزش کف پا». اگر دیابت دارید یا نگرانش هستید، این سوزش و گزگز را باید جدی گرفت، ولی لازم نیست از آن ترسید.
در بیمار دیابتی، سوزش و گزگز پا بیشتر وقت‌ها از آسیب عصب‌های پا می‌آید، یعنی نوروپاتی محیطی. اما هر سوزش پا دیابتی نیست و علت‌های دیگری هم دارد. مهم‌تر از خود سوزش این است که حس پا کم نشود، چون پای بی‌حس زخم را نمی‌فهمد. در ادامه می‌گوییم چه الگویی به دیابت می‌خورد، امشب چه کار بی‌خطری می‌شود کرد و کِی نباید صبر کرد.
سوزش و گزگز پا یعنی چه؟
عصب‌های پا باید پیام لمس، درد و گرما را به مغز برسانند. وقتی آسیب ببینند، این پیام‌ها خراب می‌شود: گاهی پیام می‌رسد و گاهی اصلاً نمی‌رسد. به همین دلیل نوروپاتی چهره‌های مختلفی دارد:
سوزش یا داغ شدن کف پا؛
گزگز و سوزن‌سوزن شدن، انگار پا خواب رفته است؛
دردی تیز، مثل شوک برق؛
حساس شدن پوست تا حدی که ملحفه هم آزار می‌دهد؛
بی‌حسی، یعنی حسی که کم یا قطع شده است.
این‌ها از هم جدا نیستند. یک نفر ممکن است در ماه‌های اول سوزش داشته باشد و سال‌ها بعد فقط بی‌حسی.
چرا شب‌ها بدتر می‌شود؟
دلیل قطعی‌اش همیشه روشن نیست، ولی چند توضیح محتمل هست. روز حواس ما به هزار کار پرت است و شب چیزی جلوی احساس پا را نمی‌گیرد. پا ساکن است و زیر پتو گرم می‌شود. بیماران هم معمولاً همین ساعت‌ها که خواب نمی‌آید، سوزش را بیشتر حس می‌کنند. کسی که سوزش و گزگزش شب‌ها بدتر می‌شود تنها نیست: این از شایع‌ترین توصیف‌هایی است که بیماران از نوروپاتی می‌دهند.
سوزش کف پا همیشه به دیابت ربط ندارد
دیابت از علت‌های شایع نوروپاتی است، نه تنها علتش. سوزش، گزگز یا بی‌حسی پا این علت‌های دیگر را هم دارد:
فشار روی عصب در کمر، مثل دیسک یا سیاتیک، که معمولاً بیشتر یک پا را درگیر می‌کند؛
کم‌خونی یا کمبود بعضی ویتامین‌ها؛
کم‌کاری تیروئید؛
مصرف زیاد الکل؛
بیماری کلیه؛
کفش تنگ یا فشار موضعی روی عصب.
از روی نوشتهٔ یک مقاله نمی‌شود فهمید کدام یک مشکل شماست. برای همین اگر دیابت ندارید و پایتان می‌سوزد، همان آزمایش و معاینه‌ای را که پزشک می‌گوید انجام دهید و حدس نزنید.
چه الگویی بیشتر به دیابت می‌خورد؟
این‌ها نشانهٔ قطعی نیستند، ولی اگر چند تایشان کنار هم باشد، نوروپاتی دیابتی محتمل‌تر می‌شود:
هر دو پا درگیر است، نه فقط یکی؛
از نوک انگشت‌ها شروع شده و کم‌کم بالاتر آمده است، گاهی تا ساق، مثل جورابی که بالا می‌کشد؛
شب‌ها بدتر می‌شود؛
پوست پا خشک شده یا مو و ناخن تغییر کرده است؛
قند خون سال‌ها بالا بوده، یا هنوز نمی‌دانید قندتان چقدر است.
اگر قند خونتان را تازگی نسنجیده‌اید، سوزش مداوم پا دلیل خوبی برای سنجیدنش است.
مهم‌تر از سوزش: وقتی حس پا کم می‌شود
سوزش آزار می‌دهد، ولی هشدار هم هست: پا هنوز می‌گوید چیزی درست نیست. خطر وقتی بیشتر می‌شود که سوزش جایش را به بی‌حسی بدهد. بعضی‌ها این را «بهتر شدن» می‌فهمند، در حالی که پا دیگر خبر نمی‌دهد.
پای بی‌حس خار کفش، تاول، آب داغ یا بریدگی را نمی‌فهمد و صاحبش تا زخم باز نشود نمی‌فهمد. اینکه زخم پای دیابتی از کجا شروع می‌شود و چه شکلی دارد را در زخم پای دیابتی چه شکلی است و از کجا شروع می‌شود؟ نوشته‌ایم، و نمونهٔ واقعی پایی که بی‌حسی‌اش نگذاشت سوختگی را حس کند در سوختگی پا در دیابت آمده است.
امشب چه کار بی‌خطری می‌شود کرد؟
درمان قطعی را معاینه و آزمایش تعیین می‌کند، ولی تا آن موقع این کارها بی‌خطرند:
پاها را زیر نور نگاه کنید. کف پا و لای انگشت‌ها را ببینید. اگر خودتان نمی‌توانید، آینه یا کمک یکی از اطرافیان کافی است. زخم، تاول، قرمزی یا ورم را یادداشت کنید.
پا را با آب ولرم بشویید، نه داغ. دمای آب را با آرنج یا دست امتحان کنید، چون پای کم‌حس درجهٔ آب را درست نمی‌فهمد. بعد پا را خوب خشک کنید، به‌خصوص لای انگشت‌ها.
بطری آب گرم، پتوی برقی و بخاری را از پا دور نگه دارید. پایی که حس ندارد می‌تواند بسوزد و صاحبش نفهمد.
جوراب نخی نرم و بدون درز برجسته بپوشید. درز و چروک جوراب برای پای حساس آزاردهنده است.
روی پوست چیزی نمالید. کرم، مواد خانگی و هر چیزی که برای «سوزش» پیشنهاد می‌شود می‌تواند پوست را تحریک کند، و روی پایی که خوب نمی‌بینید زخم را می‌پوشاند.
داروی دیگران را نخورید. داروی درد عصبی را پزشک بعد از معاینه تعیین می‌کند.
فردا نوبت معاینه بگیرید. اینکه سوزش امشب کم شود دلیل نمی‌شود معاینه را عقب بیندازید.
چه زمانی نباید صبر کرد؟
اگر یکی از این‌ها را دیدید، منتظر نوبت بعدی نمانید و همان روز پزشک را ببینید:
زخم یا تاول باز روی پا، هر اندازه که کوچک باشد؛
قرمزی گرم یا ورمی که گسترش پیدا می‌کند، یا تب؛
ضعف ناگهانی در پا، یا پایی که ناگهان بی‌حس شده است.
اگر بی‌حسی ناگهانی پا با بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع همراه است، به اورژانس مراجعه کنید. نشانه‌های اورژانسی زخم پای دیابتی را در پرسش‌های متداول هم می‌توانید ببینید.
برای سوزش کف پا به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
راه ساده این است:
پزشک خانواده یا متخصص غدد برای سنجش قند خون و آزمایش‌های لازم؛
مرکز تخصصی دیابت و زخم، مثل دیالاین، برای معاینهٔ حس پا و پیشگیری از زخم؛
متخصص مغز و اعصاب اگر سوزش فقط یک پا را گرفته، با ضعف عضله همراه است، یا معاینه علت دیگری را محتمل می‌کند.
چه چیزی کمک می‌کند؟
مؤثرترین کار بلندمدت کنترل پایدار قند خون است. کنترل فشار خون و چربی خون و ترک سیگار هم پیشرفت آسیب عصب را کند می‌کند. هیچ درمانی عصب آسیب‌دیده را به‌طور قطعی برنمی‌گرداند، ولی می‌شود جلوی بدتر شدنش را گرفت. این موضوع را در پرسش «نوروپاتی دیابتی قابل برگشت است یا فقط کنترل می‌شود؟» توضیح داده‌ایم.
برای خود درد، پزشک بعد از معاینه ممکن است داروهای کنترل درد عصبی تجویز کند. نوع و مقدارش به بیمار بستگی دارد و بدون معاینه نمی‌شود برایش نسخه پیچید. مراقبت روزانه از پا هم جزو درمان است: نگاه کردن به پا، شستن و خشک کردن آن، و کفش مناسب. جزئیاتش در مراقبت روزانه از پای دیابتی و کفش طبی و برداشتن فشار از پا آمده است. تشخیص و انواع نوروپاتی را هم در نوروپاتی محیطی دیابتی: شناسایی، تشخیص و درمان می‌خوانید.
ارزیابی و درمان نوروپاتی در دیالاین
در درمان نوروپاتی دیالاین، حس پا را با ابزارهای ساده و استاندارد می‌سنجیم: نخ مخصوص (مونوفیلامان) و دیاپازون. رفلکس‌ها را بررسی می‌کنیم و اگر لازم باشد، برای آزمایش‌های تکمیلی ارجاع می‌دهیم. هدف این است که نوع و شدت درگیری معلوم شود و علت‌های دیگر کنار گذاشته شوند. بعد درمان بر پایهٔ راهنماهای علمی و با کنترل قند خون ادامه پیدا می‌کند، که در مدیریت و درمان دیابت دنبال می‌شود.
پرسش‌های پرتکرار
آیا سوزش کف پا نشانهٔ دیابت است؟
ممکن است، ولی همیشه نیست. اگر هر دو پا درگیر است، سوزش از انگشت‌ها شروع شده و شب‌ها بدتر می‌شود، نوروپاتی دیابتی محتمل‌تر است. برای مطمئن شدن، قند خون را بسنجید و پا را معاینه کنید.
آیا سوزش یا گزگز پا خطرناک است؟
خود سوزش خطرناک نیست، ولی نشان می‌دهد عصب‌ها آسیب دیده‌اند، و آسیب عصب پا را در برابر زخم بی‌دفاع می‌کند. بی‌حسی خطرناک‌تر از سوزش است. اگر زخم، تاول یا قرمزی گرم دیدید، همان روز پزشک را ببینید.
چرا سوزش پا شب‌ها بدتر می‌شود؟
دلیل قطعی همیشه روشن نیست. شب حواس‌پرتی کمتر است و پا ساکن و زیر پتو گرم می‌شود، و به‌نظر می‌رسد همین‌ها احساس سوزش را بیشتر می‌کند. شبانه بدتر شدن در نوروپاتی شایع است.
آیا بی‌حسی پا یعنی بیماری‌ام بدتر شده؟
بی‌حسی می‌تواند نشان دهد آسیب عصب پیشرفته است، ولی پزشک باید معاینه کند. در هر حال، پای بی‌حس را هر روز نگاه کنید و کفش نرم و مناسب بپوشید، چون خودش خبر نمی‌دهد.
اگر دیابت ندارم و کف پایم می‌سوزد چه کنم؟
علت‌های دیگری هم هست: مشکل ستون فقرات، کم‌خونی، کم‌کاری تیروئید، الکل یا کلیه. حدس نزنید و از پزشک خانواده بخواهید آزمایش و معاینه را تعیین کند. اگر سوزش فقط یک پا را گرفته یا ضعف عضله هم دارید، مشاورهٔ مغز و اعصاب لازم می‌شود.
برای سوزش کف پا به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
اول پزشک خانواده یا متخصص غدد برای قند و آزمایش‌ها. برای معاینهٔ حس پا و پیشگیری از زخم، مرکز تخصصی دیابت و زخم. و اگر علائم یک‌طرفه است یا با ضعف همراه است، متخصص مغز و اعصاب.
مشاورهٔ رایگان
اگر شب‌ها پایتان می‌سوزد یا گزگز می‌کند، قبل از اینکه حس پا کم شود، آن را معاینه کنید. با کلینیک دیالاین در پاسداران تهران تماس بگیرید و بگویید می‌خواهید حس پایتان را بسنجیم؛ مشاورهٔ اولیه رایگان است. دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی.
منابع علمی
Pop-Busui R, Boulton AJM, Feldman EL, et al. Diabetic Neuropathy: A Position Statement by the American Diabetes Association. Diabetes Care, 2017.
Price R, Smith D, Franklin G, et al. Oral and topical treatment of painful diabetic polyneuropathy: practice guideline update summary. Neurology, 2022.
Tesfaye S, Boulton AJM, Dyck PJ, et al. Diabetic neuropathies: update on definitions, diagnostic criteria, estimation of severity, and treatments. Diabetes Care, 2010.
American Diabetes Association. 12. Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care: Standards of Care in Diabetes—2024. Diabetes Care, 2024.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
