سوختگی در پایی که حس ندارد، معمولاً از روی تاول کشف می‌شود، نه از روی درد. بیمار چند ساعت بعد جوراب را درمی‌آورد و تاول را می‌بیند؛ تا آن لحظه هیچ چیز نگرانش نکرده بود.
پاسخ کوتاه: اگر پای بی‌حسِ دیابتی سوخته، یا حتی گمان می‌کنید سوخته باشد، همان روز باید دیده شود. تا رسیدن به پزشک، تماس با گرما را قطع کنید، ناحیه را با آب خنکِ روان بشویید، با پوششی تمیز بپوشانید و تاول را نترکانید. درد را معیار نگیرید. در این پا معیار قابل‌اعتمادی نیست.
چرا پای بی‌حس بی‌درد می‌سوزد
در نوروپاتی محیطی دیابتی عصب‌های حسی پا، از انگشت‌ها شروع می‌کنند به آسیب دیدن. درد و گرما سیگنال‌هایی‌اند که همین عصب‌ها می‌رسانند. وقتی این سیگنال ضعیف شود، بدن آن واکنش همیشگی را نشان نمی‌دهد: پا را پس نمی‌کشد، جابه‌جا نمی‌شود و بلند نمی‌شود.
عمق سوختگی به دو چیز بستگی دارد: چقدر داغ بوده و چقدر طول کشیده. پای سالم زود عقب می‌رود و زمان تماس کوتاه می‌ماند. پای بی‌حس مدتی طولانی‌تر روی همان نقطه می‌ماند، پس همان منبع گرما آسیب عمیق‌تری می‌زند.
این اتفاق معمولاً کجا می‌افتد
بیشتر این سوختگی‌ها در خانه و در کارهای عادی رخ می‌دهد، نه در حادثه‌ای بزرگ. این موقعیت‌ها را باید شناخت:
- پاشویه یا لگن آب داغ که با پا سنجیده شده. گاهی خود بیمار برای گرم کردن پای سرد این کار را می‌کند و خطرش را نمی‌داند.
- کیسهٔ آب گرم یا پتوی برقی که شب‌ها کنار پا یا روی پا می‌ماند.
- بخاری، شوفاژ و زیر کرسی، وقتی پا مدتی بی‌حرکت نزدیک منبع گرما است.
- تابستان: پابرهنه روی آسفالت، ماسه، کف حیاط یا کف ماشین گرم.
- کنار اجاق و ظرف داغ در آشپزخانه.
اگر همین حالا متوجه شده‌اید
این کارها را به همین ترتیب انجام دهید:
- تماس را قطع کنید. پا را از منبع گرما دور کنید.
- با آب خنکِ روان بشویید. آب باید خنک باشد، نه یخ. مدت معمول برای هر سوختگی حدود بیست دقیقه است و هرچه زودتر شروع شود مؤثرتر است.
- جوراب، کفش و هر چیز تنگ را درآورید تا ورم شروع نشده.
- با گاز یا پارچهٔ تمیز و نچسب بپوشانید. شل ببندید، چون فشار به پای دیابتی آسیب می‌زند.
- با پزشک تماس بگیرید و همان روز پا را نشان دهید. صبر نکنید تا ببینید بدتر می‌شود یا نه.
این کارها را هم نکنید: تاول را نترکانید، یخ نگذارید، و خمیردندان، روغن، عسل یا هر ماده‌ای را بدون نظر پزشک روی سوختگی نمالید. چرایی‌اش در مقالهٔ درجه‌های سوختگی و مراقبت اولیه آمده است.
چرا نمی‌شود منتظر ماند
در پای دیابتی سوختگی کوچک هم می‌تواند به زخمی طولانی تبدیل شود. سه دلیل دارد.
اول اینکه دیر دیده می‌شود. تا بیمار متوجه شود، آسیب فرصت پیشروی داشته است. دوم اینکه ترمیم در دیابت کندتر است، به‌خصوص وقتی قند خون کنترل نشده باشد. کنترل قند و ترمیم زخم ارتباط مستقیم دارند. سوم اینکه عفونت زودتر شکل می‌گیرد و در پای دیابتی سریع‌تر پیش می‌رود؛ نشانه‌های عفونت زخم پای دیابتی را بشناسید.
یک دلیل دیگر هم هست که کمتر گفته می‌شود: چون زخم درد ندارد، بیمار روی آن راه می‌رود. فشار مداوم روی زخم، ترمیم را عقب می‌اندازد. برداشتن فشار از روی زخم (offloading) بخشی از درمان است، و کفش طبی و آفلودینگ همین موضوع را شرح می‌دهد.
چه زمانی همان روز باید پزشک ببیند
در فرد دیابتی، پیش از همهٔ این نشانه‌ها، خودِ سوختگی دلیل کافی است: هر سوختگی پای دیابتی، هرچقدر کوچک، باید دیده شود. این نشانه‌ها یعنی کار فوری‌تر است:
- تاول، به‌خصوص روی انگشت‌ها، کف پا یا پاشنه.
- رنگ پوست سفید، خاکستری، قهوه‌ای یا سیاه شده است.
- قرمزی که از لبهٔ سوختگی بیرون می‌زند و هر روز گسترده‌تر می‌شود.
- گرمی، ورم یا درد تازه، حتی اگر پیش‌تر چیزی حس نمی‌کردید.
- ترشح چرکی یا بوی بد.
- تب یا لرز.
اگر تب و لرز دارید یا حال عمومی‌تان بد است و به پزشک دسترسی ندارید، به اورژانس بروید. جزئیات بیشتر در پاسخ چه زمانی زخم پای دیابتی اورژانسی است آمده است.
درمان سوختگی پای دیابتی در دیالاین
در نخستین مراجعه، پوست و زخم را از نظر عمق آسیب بافتی، وضعیت داخل زخم و نشانه‌های عفونت بررسی می‌کنیم و درمان را با همان وضعیت تنظیم می‌کنیم. بسته به زخم، این‌ها در برنامهٔ درمان قرار می‌گیرد:
- دبریدمان تخصصی برای برداشتن بافت مرده، وقتی لازم باشد.
- پانسمان مرحله‌ای، متناسب با ترشح و مرحلهٔ ترمیم.
- پیگیری جلسه‌به‌جلسه و ثبت تصویریِ روند، همان چیزی که در گالری می‌بینید.
- توجه به کنترل قند و برداشتن فشار از روی زخم، در کنار خودِ زخم.
- درمان زخم در منزل برای بیمارانی که رفت‌وآمدشان سخت است.
نمونه‌ای واقعی از گالری
بیماری با دیابت و نوروپاتی شدید، سوختگی پایش را چند ساعت بعد از تماس با گرما دید. نخستین جلسه، عمق آسیب و نشانه‌های عفونت را بررسی کردیم و از همان جلسه تا امروز روند ترمیم را منظم پیگیری می‌کنیم. درمان این بیمار ادامه دارد و عکس‌های سه جلسه در گالری هست: سوختگی پای دیابتی در نوروپاتی شدید. مجموعهٔ کامل هم در گالری سوختگی است.
نتیجهٔ درمان در هر فرد متفاوت است و از روی یک نمونه نمی‌شود دربارهٔ زخم دیگری قضاوت کرد.
پیشگیری در خانه
پیشگیری از این سوختگی ساده است و از دست شما برمی‌آید. اصل، همان قاعدهٔ همیشگی پای دیابتی است: جایی که پا حس ندارد، چشم و دست جایش را می‌گیرند.
- دمای آب را با آرنج یا دماسنج بسنجید، نه با پا.
- پاشویه با آب داغ نکنید، حتی برای بازگشت حس.
- کیسهٔ آب گرم و پتوی برقی را نه روی پا بگذارید و نه شب‌ها کنار آن بخوابید.
- با بخاری، شوفاژ و کرسی فاصله بگیرید و مدت طولانی بی‌حرکت نمانید.
- تابستان هم بیرون از خانه کفش و جوراب بپوشید.
- هر شب کف و روی پا را نگاه کنید. آینهٔ دستی یا کمک یکی از اعضای خانه به دیدن کف پا کمک می‌کند. این عادت با جزئیات در مراقبت روزانهٔ پای دیابتی آمده است.
پرسش‌های پرتکرار
چرا پای بیمار دیابتی بدون درد می‌سوزد؟
نوروپاتی، حس درد و گرمای پا را کم می‌کند. پا زود عقب کشیده نمی‌شود و تماس با گرما طولانی‌تر می‌شود. بیمار معمولاً وقتی متوجه می‌شود که تاول یا تغییر رنگ را می‌بیند.
سوختگی پای دیابتی را با آب سرد بشوییم؟
با آب خنکِ روان، نه آب یخ. مدت معمول حدود بیست دقیقه است. بعد ناحیه را با پوششی تمیز بپوشانید و همان روز پزشک ببیند. شستن با آب جای معاینه را نمی‌گیرد.
تاول را بترکانیم؟
نه. تاول سالم مثل پوششی طبیعی از زخم زیرش محافظت می‌کند. ترکاندنش راه ورود میکروب را باز می‌کند و در پای دیابتی این خطر بیشتر است. اگر خودش پاره شد، آرام بشویید، بپوشانید و پزشک ببیند.
چه سوختگی پایی حتماً باید پزشک ببیند؟
در فرد دیابتی هر سوختگی پا. اگر همراه تاول، تغییر رنگ پوست، قرمزیِ در حال گسترش، ترشح یا تب باشد، همان روز.
آیا سوختگی پا در دیابت به قطع عضو می‌رسد؟
قطع عضو سرنوشت محتوم سوختگی پا نیست. خطر وقتی بالا می‌رود که سوختگی دیر دیده شود یا عفونت کند. پاسخ کامل‌تر در مقالهٔ زخم پای دیابتی و قطع عضو آمده است.
چطور از سوختگی پا در نوروپاتی پیشگیری کنیم؟
دمای آب را با آرنج بسنجید، پای بی‌حس را روی منبع گرما نگذارید، بیرون از خانه کفش بپوشید و هر شب پاها را نگاه کنید. فهرست کامل در بخش پیشگیری همین مقاله است.
مشاورهٔ رایگان
اگر پایتان سوخته، یا پدر و مادر و بیمار دیابتی خانواده‌تان چنین چیزی دیده است، با ما تماس بگیرید. کارشناسان دیالاین در پاسداران تهران راهنمایی می‌کنند که همان روز مراجعه لازم است یا نه. درمان زخم سوختگی را در صفحهٔ درمان تخصصی زخم سوختگی ببینید و برای نوروپاتی دیابتی هم می‌توانید مشاوره بگیرید. دیالاین در چهار حوزهٔ دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی درمان ارائه می‌کند.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
