سوختگی با اتو، اگزوز موتور و روغن داغ: چرا از ظاهرش عمیق‌تر است؟

کف داغ اتو یک لحظه به ساعدتان خورد. موقع پیاده شدن از ترک موتور، ساق پایتان به اگزوز چسبید. یا چند قطره روغن از ماهیتابه روی دستتان پرید. سوختگی کوچک است و اولش آن‌قدرها درد نمی‌کند، برای همین خیلی‌ها می‌گویند «چیزی نیست» و سراغ کارشان می‌روند.

همین حالا سوختگی را بیست دقیقه زیر آب خنک و روان بگیرید؛ آب یخ نه. بعد این را بدانید: سوختگی با اتو، اگزوز موتور و روغن داغ اغلب از ظاهرش عمیق‌تر است، چون فلز داغ و روغن داغ گرمای بیشتری دارند و روی پوست می‌مانند. اگر وسط سوختگی سفید، خاکستری یا قهوه‌ای شده و درد ندارد، اگر روی دست، پا، صورت یا مفصل تاول زده، یا اگر از دست خودتان بزرگ‌تر است، همان روز به اورژانس بروید. روغنی که به چشم پاشیده و سوختگی کودک هم معطلی ندارد. در ادامه می‌گوییم چرا، و برای هر کدام از این سه علت چه باید کرد.

همین حالا، برای هر سه

قاعدهٔ اصلی برای هر سه یکی است. تماس با گرما را قطع کنید و سوختگی را حدود بیست دقیقه زیر آب خنک و روان بگیرید. این کار تا حدود سه ساعت بعد از سوختگی هم فایده دارد، پس اگر دیر یادتان افتاد، باز هم انجامش دهید. انگشتر، ساعت و دستبند را پیش از ورم کردن دربیاورید و بعد روی سوختگی پوششی تمیز و نچسب بگذارید. در دقیقه‌های اول بعد از سوختگی نوشته‌ایم کدام کارهای خانگی، مثل یخ، خمیردندان و کره، سوختگی را بدتر می‌کنند.

هر علت هم نکتهٔ خودش را دارد:

• روغن داغ: روغن را با دستمال پاک نکنید و روی پوست نمالید؛ سوختگی را مستقیم زیر آب بگیرید. اگر روغن روی لباس ریخته، لباس را دربیاورید، چون پارچهٔ روغنی گرما را روی پوست نگه می‌دارد. لباسی را که به پوست چسبیده نکَنید.
• اتو: اول اتو را از برق بکشید و جایی بگذارید که دست بچه به خودش یا سیمش نرسد.
• اگزوز موتور: پیاده شوید و پا را زیر آب خنک بگیرید. تاولی را که زده نترکانید.

چرا این سوختگی‌ها از ظاهرشان عمیق‌ترند

عمق سوختگی را دو چیز تعیین می‌کند: چیزی که به پوست خورده چقدر داغ بوده، و چقدر روی پوست مانده است. هر چه گرما بیشتر و تماس طولانی‌تر باشد، آسیب به لایه‌های پایین‌تر پوست می‌رسد.

فلز داغ، مثل کف اتو یا لولهٔ اگزوز، گرمای زیادی در خودش نگه می‌دارد و با تماس مستقیم آن را به پوست می‌دهد. روغن داغ از آب جوش خیلی داغ‌تر می‌شود و چون غلیظ است، به پوست می‌چسبد و دیر پاک می‌شود. برای همین سوختگی با روغن معمولاً از سوختگی با آب داغ شدیدتر است.

هر کس دیرتر عقب بکشد، سوختگی عمیق‌تری می‌گیرد: کودکی که نمی‌فهمد چه شده، سالمندی که کند جابه‌جا می‌شود، و کسی که پایش حس ندارد. اگر دیابت دارید، سوختگی پا در دیابت را هم بخوانید.

عمق واقعی سوختگی هم گاهی تا چند روز بعد معلوم نمی‌شود. سوختگی‌ای که روز اول فقط قرمز بود، ممکن است چند روز بعد تاول بزند یا رنگش عوض شود. پس اگر بهتر نمی‌شود، دوباره نگاهش کنید.

سوختگی با اتو

سوختگی با اتو بیشتر روی ساعد، پشت دست و انگشت‌هاست؛ همان جاهایی که موقع صاف کردن لباس نزدیک اتوست. ردش معمولاً شکل خود اتو را دارد: لبه‌ای صاف یا نوکی تیز، با مرزی مشخص. اگر پوست فقط قرمز و دردناک است، سوختگی سطحی است. اگر تاول زد، به لایهٔ عمیق‌تری رسیده است.

اتو برای بچه‌ها خطر دیگری هم دارد. بچه سیم اتو را می‌کشد و اتوی داغ روی دست یا صورتش می‌افتد. سوختگی کودک را هر قدر هم کوچک باشد، پزشک باید ببیند.

تاول روی دست و انگشت را جدی بگیرید. دست جای حساسی است و سوختگی تاول‌دارش را اول باید در اورژانس دید. ادامهٔ پانسمان و پیگیری‌اش را بعد از آن می‌شود در کلینیک انجام داد.

سوختگی با اگزوز موتور

جای همیشگی‌اش سمت داخل ساق پاست، کمی بالاتر از قوزک. معمولاً سراغ کسی می‌آید که ترک موتور نشسته، یا موقع پیاده شدن پایش به لوله خورده است. در تابستان، با شلوارک و دامن، بیشتر پیش می‌آید و بچه‌ها هم زیاد گرفتارش می‌شوند.

این سوختگی کوچک و گرد است و اغلب با تاول یا لکه‌ای سفید شروع می‌شود. همین کوچکی گول‌زننده است. لولهٔ اگزوز خیلی داغ است و پوست گاهی چند لحظه به آن می‌چسبد، پس آسیب به لایه‌های پایین‌تر پوست می‌رسد و زخم دیرتر از سوختگی سطحی خوب می‌شود.

تاول سوختگی اگزوز را نترکانید و رویش چیزی نمالید. این سوختگی روی پاست، و سوختگی تاول‌دار پا را باید همان روز پزشک ببیند. اگر بعد از اورژانس برای ادامهٔ پانسمان آمدید، یا سوختگی بعد از حدود دو تا سه هفته هنوز بسته نشده، در کلینیک پیگیری‌اش می‌کنیم.

پیشگیری ساده است: محافظ حرارتی روی اگزوز، شلوار بلند برای کسی که ترک می‌نشیند، و پیاده شدن از سمتی که اگزوز ندارد.

سوختگی با روغن داغ

روغن بیشتر وقت‌ها می‌پاشد، نمی‌ریزد. چند قطره روی پشت دست، ساعد، گردن یا صورت می‌نشیند و هر کدام سوختگی کوچکی جدا از بقیه می‌دهد. اگر ماهیتابه یا سرخ‌کن واژگون شود، سوختگی بزرگ‌تری می‌دهد که معمولاً روی شکم، ران یا پاست.

روغن داغ‌تر از آب جوش است و روی پوست می‌ماند، پس سوختگی‌اش معمولاً از سوختگی با آب داغ عمیق‌تر است. قطره‌های کوچکی که فقط قرمزی می‌دهند، بیشتر وقت‌ها با آب خنک و پوشش تمیز در خانه خوب می‌شوند. ولی تاول بزرگ، سوختگی صورت و سوختگی وسیع را باید پزشک ببیند.

روغن در چشم: اگر روغن داغ به چشم پاشید، چشم را با آب تمیز و خنک بشویید و بی‌معطلی به اورژانس بروید. چشم را نمالید.

آتش و شعله: کِی مستقیم اورژانس

سوختگی با آتش، مثلاً وقتی لباس آتش می‌گیرد یا شعلهٔ گاز و بخاری بالا می‌زند، معمولاً وسیع‌تر و عمیق‌تر از سوختگی‌های این مقاله است. اگر لباس کسی آتش گرفت، بخواهید روی زمین دراز بکشد و غلت بزند تا آتش خاموش شود، یا با پتو آتش را خاموش کنید. بعد سوختگی را زیر آب خنک بگیرید.

این سوختگی‌ها سرپایی نیستند و جایشان اورژانس یا بخش سوختگی است: سوختگی وسیع، سوختگی صورت، سوختگی‌ای که دور تا دور دست یا پا را گرفته، سوختگی برقی و شیمیایی، و هر سوختگی‌ای که با تنفس دود همراه بوده. اگر دنبال تصویر واقعی سوختگی و درمانش هستید، عکس‌های واقعی درمان سوختگی در دیالاین را ببینید.

کِی همان روز پیش پزشک برویم

با هر کدام از این نشانه‌ها، سوختگی را همان روز در اورژانس نشان دهید:

• وسط سوختگی سفید، خاکستری، چرمی یا قهوه‌ای شده است.
• سوختگی درد ندارد یا آن ناحیه بی‌حس است. این نشانهٔ خوبی نیست.
• سوختگی از دستِ خود کسی که سوخته بزرگ‌تر است.
• روی صورت، دست، پا، مفصل یا ناحیهٔ تناسلی تاول زده است.
• روغن به چشم پاشیده است.
• کسی که سوخته کودک یا سالمند است.

سوختگی کوچک و سطحی را می‌شود در خانه مراقبت کرد. ولی اگر دیابت دارید، یا بعد از چند روز قرمزی و درد بیشتر شده، چرک یا بوی بد پیدا کرده، یا سوختگی بعد از حدود دو تا سه هفته هنوز بسته نشده، آن را به پزشک نشان دهید. نشانه‌های عفونت را در نشانه‌های عفونت سوختگی کامل آورده‌ایم.

جای سوختگی با اتو و اگزوز می‌ماند؟

سوختگی سطحی معمولاً بی‌اثر یا با اثری کم‌رنگ خوب می‌شود. سوختگی عمیق‌تر، و سوختگی‌ای که دیر بسته شده، بیشتر جا می‌گذارد. ردِ اتو و اگزوز چون اغلب عمیق‌تر است، بیشتر احتمال دارد اثری بگذارد.

دو کار در دست خودتان است. اول اینکه زخم به‌موقع و درست بسته شود؛ پانسمان مناسب و پیگیری منظم در همین نقش دارند. دوم اینکه پوست تازه را تا ماه‌ها از آفتاب دور نگه دارید، چون نور آفتاب پوست تازه را تیره‌تر می‌کند و این تیرگی دیرتر می‌رود.

جای سوختگی ماه‌ها طول می‌کشد تا به رنگ و بافت نهایی‌اش برسد. اگر رنگش با بقیهٔ پوست فرق دارد، یا برجسته و سفت شده، توضیح هر حالت را در رنگ جای سوختگی و جای سوختگی برجسته آورده‌ایم. برای درمانش هم درمان جای سوختگی و اسکار در دیالاین را ببینید.

درمان زخم سوختگی در دیالاین

سوختگی وسیع و عمیق جایش بیمارستان و بخش سوختگی است. کار ما در دیالاین مراقبت از زخم سوختگی است: از روز اول برای سوختگی محدود، بعد از ترخیص برای ادامهٔ پانسمان، و برای سوختگی‌ای که هفته‌هاست بسته نمی‌شود.

• ارزیابی درجه و وسعت سوختگی
• شست‌وشو و پاک‌سازی زخم
• برداشتن بافت مرده در موارد مناسب (دبریدمان)
• پانسمان‌های نوین، متناسب با ترشح و عمق سوختگی
• پایش نشانه‌های عفونت و ارجاع به‌موقع
• مراقبت از اسکار بعد از بسته شدن زخم: ژل و ورقهٔ سیلیکونی و محافظت از آفتاب
• آموزش مراقبت در خانه و نشانه‌های هشدار

دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی. جزئیات بیشتر را در درمان زخم سوختگی در دیالاین ببینید.

پرسش‌های پرتکرار

سوختگی با اتو درجه چند است؟

بستگی دارد اتو چقدر داغ بوده و چقدر روی پوست مانده. اگر پوست فقط قرمز و دردناک است، سوختگی سطحی (درجه یک) است. اگر تاول زده، درجه دو است. اگر پوست سفید یا چرمی شده و درد ندارد، ممکن است عمیق‌تر باشد و باید همان روز دیده شود. از روی عکس نمی‌شود درجه را با اطمینان گفت. توضیح هر درجه در سوختگی درجه یک، دو و سه آمده است.

روی سوختگی روغن داغ چه بزنیم؟

جز آب خنک، هیچ چیز. بیست دقیقه زیر آب خنک و روان بگیرید و بعد پوششی تمیز و نچسب رویش بگذارید. هیچ مادهٔ خانگی‌ای، حتی روغن و کره، روی سوختگی نگذارید. اگر سوختگی پماد یا پانسمان خاصی لازم داشته باشد، پزشک بعد از دیدنش می‌گوید.

تاول سوختگی با اگزوز را بترکانیم؟

نه. سقف تاول از پوست زیرش در برابر آلودگی محافظت می‌کند. تاول را نترکانید و پوستش را نکَنید. اگر تاول بزرگ است یا خودش ترکیده، پزشک تصمیم می‌گیرد با آن چه کند. توضیح بیشتر را در تاول: بترکانیم یا نه؟ بخوانید.

چرا سوختگی اگزوز دیر خوب می‌شود؟

چون اغلب عمیق‌تر از چیزی است که نشان می‌دهد. گرمای لوله زیاد است و تماس گاهی چند لحظه طول می‌کشد، پس لایه‌های پایین‌تر پوست هم آسیب می‌بینند. سوختگی عمیق کندتر خوب می‌شود و احتمال عفونت و جا ماندنش بیشتر است. اگر بعد از حدود دو تا سه هفته بسته نشده، آن را به پزشک نشان دهید.

روغن داغ به چشمم پاشید، چه کنم؟

چشم را با آب تمیز و خنک بشویید، پلک را باز نگه دارید تا آب به همه جای چشم برسد، و چشم را نمالید. بعد بی‌معطلی به اورژانس بروید، حتی اگر درد کم شد. سوختگی چشم را باید پزشک ببیند.

جای سوختگی با اتو از بین می‌رود؟

اگر سوختگی سطحی بوده، معمولاً با گذشت زمان کم‌رنگ می‌شود و گاهی کاملاً از بین می‌رود. اگر عمیق‌تر بوده، احتمال دارد اثری بماند. در ماه‌هایی که جای سوختگی هنوز در حال تغییر است، آن را از آفتاب دور نگه دارید. اگر برجسته و سفت شد یا چند ماه بعد هنوز آزارتان می‌دهد، به پزشک نشانش دهید؛ اسکار تازه معمولاً به درمان بهتر جواب می‌دهد.

بچه دستش را به اتو زده؛ کجا ببریمش؟

اول دستش را بیست دقیقه زیر آب خنک بگیرید، نه آب یخ، و بقیهٔ بدنش را گرم نگه دارید. سوختگی کودک را هر قدر هم کوچک باشد، پزشک باید ببیند. اگر تاول زده، روی صورت یا دست است، یا از دست خود بچه بزرگ‌تر است، مستقیم به اورژانس بروید. ادامهٔ پانسمان بعد از اورژانس را می‌شود در کلینیک انجام داد.

سوختگی‌تان خوب نمی‌شود؟ بیایید ببینیمش

اگر سوختگی‌تان بعد از چند روز بهتر نشده، اگر بعد از اورژانس برای ادامهٔ پانسمان دنبال جای مطمئنی هستید، یا جای سوختگی نگرانتان کرده، برای ارزیابی سوختگی نوبت بگیرید. کلینیک دیالاین در پاسداران تهران است و با تلفن، دایرکت اینستاگرام یا واتساپ می‌توانید نوبت بگیرید.

منابع علمی

• ISBI Practice Guidelines Committee. ISBI Practice Guidelines for Burn Care. Burns, 2016.
• World Health Organization. Burns (fact sheet). 2023.
• Moritz AR, Henriques FC. Studies of thermal injury II: the relative importance of time and surface temperature in the causation of cutaneous burns. American Journal of Pathology, 1947.
• Burns from motorcycle exhausts among children in New South Wales: a continuing problem. Medical Journal of Australia, 2013.
• NHS. Burns and scalds: treatment. nhs.uk.

این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.