چند روز از سوختگی گذشته. همان روز اول زیر آب خنک گرفتیدش و رویش را پوشاندید. حالا هر بار که پانسمان را باز می‌کنید، چیز تازه‌ای می‌بینید: یک روز آب می‌دهد، روز بعد لایه‌ای زرد رویش نشسته، چند روز بعد پوستش ور می‌آید و شب‌ها آن‌قدر می‌خارد که خوابتان نمی‌برد. طبیعی است بپرسید دارد خوب می‌شود یا بدتر.
بیشتر این تغییرها همان مراحل خوب شدن سوختگی است، یعنی راهی که پوست برای ساختن دوبارهٔ خودش طی می‌کند. چند نشانه اما طبیعی نیست: قرمزی و گرمی‌ای که هر روز از لبهٔ سوختگی جلوتر می‌رود، چرک و بوی بد یا تب، دردی که به‌جای کم شدن بیشتر می‌شود، و زخمی که بعد از حدود دو تا سه هفته هنوز بسته نشده. در ادامه، هر چیزی را که زیر پانسمان می‌بینید به ترتیب زمان آورده‌ایم تا جای سوختگی خودتان را در این مسیر پیدا کنید. اگر هنوز در ساعت‌های اول هستید، اول سوختگی درجه یک، دو و سه را بخوانید.
مراحل خوب شدن سوختگی، به زبان ساده
سوختگی سطحی (درجه یک) تاول نمی‌زند. پوست چند روز قرمز و دردناک است، کمی پوسته می‌ریزد و معمولاً بی‌اثر خوب می‌شود. بیشتر این مقاله دربارهٔ سوختگی‌ای است که تاول زده (درجه دو)، و این سوختگی سه دوره را پشت سر می‌گذارد:
- روزهای اول: ناحیه ملتهب، قرمز و دردناک است و زخم آب می‌دهد.
- دورهٔ ترمیم: پوست تازه از لبه‌ها پیش می‌آید و از لایه‌های سالمِ زیرین بالا می‌آید. ترشح کم می‌شود، پوسته می‌ریزد و خارش شروع می‌شود.
- بعد از بسته شدن: زخم بسته است، ولی رنگ و بافت پوست تازه تا ماه‌ها عوض می‌شود.
سرعت این مسیر را عمق سوختگی تعیین می‌کند، نه تقویم. دو سوختگی هم‌اندازه با عمق متفاوت، دو مسیر کاملاً متفاوت دارند. برای همین تا سوختگی را نبینیم، برای خوب شدنش عددی نمی‌دهیم.
«زخمم آب می‌دهد»
در سوختگی تاول‌دار، ترشح روزهای اول زیاد است. همان مایعی که داخل تاول بود حالا از سطح زخم بیرون می‌آید و پانسمان را خیس می‌کند. این مایع معمولاً شفاف یا کمی زرد و رقیق است، بوی بدی ندارد و روزبه‌روز کمتر می‌شود.
خیس شدن پانسمان به‌خودی‌خود جای نگرانی ندارد. فقط پانسمان خیس را به همان ترتیبی عوض کنید که پزشک گفته، چون پوستی که مدت طولانی زیر رطوبت بماند نرم و آسیب‌پذیر می‌شود. این‌ها یعنی ترشح دیگر طبیعی نیست:
- غلیظ و کدر شده، یا رنگش به سبز یا قهوه‌ای می‌زند؛
- بوی بد می‌دهد؛
- بعد از روزهای اول، به‌جای کم شدن بیشتر شده است.
«زیرش زرد شده؛ عفونت کرده؟»
شاید این پرتکرارترین نگرانی بعد از سوختگی باشد، و بیشتر وقت‌ها جوابش «نه» است.
روی سوختگی‌ای که دارد ترمیم می‌شود، معمولاً لایهٔ نازکی به رنگ زرد کم‌رنگ یا سفید می‌نشیند و به سطح زخم می‌چسبد. این لایه اغلب از خود بدن است: پروتئین‌هایی که همراه ترشح بیرون آمده‌اند و روی سطح مرطوب مانده‌اند. گاهی هم باقی‌ماندهٔ پانسمان یا پمادی است که پزشک گذاشته. چنین لایه‌ای بو ندارد و اطراف زخم را قرمزتر و داغ‌تر نمی‌کند.
چرک فرق دارد. غلیظ و کدر است، معمولاً بو دارد و تنها نمی‌آید. این جدول تفاوت‌ها را کنار هم گذاشته است:
| لایهٔ ترمیمی | چرک | |
|---|---|---|
| ظاهر | نازک، زرد کم‌رنگ یا سفید، چسبیده به سطح زخم | غلیظ و کدر؛ زرد پررنگ، سبز یا قهوه‌ای |
| بو | ندارد | اغلب بد |
| اطراف زخم | قرمزی ثابت یا رو به کم شدن | قرمزی و گرمی‌ای که پخش می‌شود |
| درد | کم‌کم کمتر می‌شود | بیشتر می‌شود |
| حال عمومی | خوب | گاهی تب و لرز |
لایهٔ ترمیمی را به زور پاک نکنید و نتراشید. زیر آن پوست تازه دارد شکل می‌گیرد و با کندن لایه، آن هم کنده می‌شود.
دو نکتهٔ دیگر هم هست. اول، اگر به‌جای لایهٔ زرد، بافتی سیاه، سفت یا چرم‌مانند روی بخشی از سوختگی می‌بینید، احتمالاً بافت مرده است و سوختگی عمیق‌تر از آن بوده که به نظر می‌رسید. برداشتن این بافت کار خانه نیست و دربارهٔ آن در دبریدمان زخم چیست؟ نوشته‌ایم. دوم، از روی عکس نمی‌شود لایهٔ ترمیمی را با اطمینان از چرک جدا کرد. اگر شک دارید، بهتر است پزشک زخم را از نزدیک ببیند.
«پوستش دارد ور می‌آید»
وقتی ترشح کم شد، سقف تاول (اگر مانده باشد) خشک و نازک می‌شود و کم‌کم جدا می‌شود. پوستهٔ سطحی ریزریز می‌ریزد و زیرش پوست تازه‌ای پیدا می‌شود که صورتی، براق و نازک است. این از نشانه‌های خوب ترمیم است.
پوسته را نکَنید، حتی اگر نیمه‌جدا شده و آزارتان می‌دهد. پوستهای که زودتر از موعد کنده شود، پوست تازهٔ زیرش را هم زخم می‌کند. اگر به لباس گیر می‌کند، رویش را بپوشانید و در جلسهٔ بعد به پزشک نشان دهید.
همین لحظه را در نمونهٔ واقعی سوختگی با بخار آب از گالری دیالاین می‌بینید. در جلسهٔ اول سقف تاول برداشته شده و سطح زیرش مرطوب است؛ در جلسهٔ سوم پوستهٔ خشک دارد جدا می‌شود و پوست تازه زیرش پیداست.
«چرا این‌قدر می‌خارد؟»
خارش از همراهان معمول ترمیم سوختگی است. در دورهٔ ترمیم شروع می‌شود و در بسیاری از بیماران بعد از بسته شدن زخم هم ادامه پیدا می‌کند، گاهی تا ماه‌ها. خود خارش نشانهٔ بدی نیست؛ خاراندن است که دردسر درست می‌کند. پوست تازه آن‌قدر نازک است که با ناخن زخم می‌شود و زخم دوباره باز می‌شود.
چند کار که کمک می‌کند:
- ناخن‌ها را کوتاه نگه دارید. اگر سوختگی مال بچه است، شب‌ها دستکش نخی نازک دستش کنید.
- به‌جای خاراندن، پارچهٔ تمیز و خنکی را چند دقیقه روی پانسمان یا روی پوستِ بسته‌شده بگذارید.
- وقتی زخم کاملاً بسته شد، پوست تازه را با مرطوب‌کنندهٔ ساده و بی‌بو چرب نگه دارید، چون پوست خشک بیشتر می‌خارد. روی زخم باز مرطوب‌کننده نزنید.
- روی ناحیه لباس نخی و گشاد بپوشید. پارچهٔ پشمی و زبر، گرما و عرق، خارش را بیشتر می‌کنند.
اگر خارش خواب شما یا بچه‌تان را گرفته، به پزشک بگویید. خارش بعد از سوختگی درمان دارد و لازم نیست تحملش کنید. داروی دیگران را هم امتحان نکنید.
«زخم قرمز و برجسته شده و زود خون می‌آید»
بافت ترمیمی همان بافت قرمز و دانه‌دانه‌ای است که ته زخم را پر می‌کند. گاهی این بافت بیش از اندازه رشد می‌کند و از سطح پوست اطراف بالاتر می‌آید. مردم به آن «گوشت اضافه» می‌گویند و نام پزشکی‌اش هایپرگرانولاسیون (hypergranulation) است. براق، قرمز تیره و نرم است و با کوچک‌ترین تماس خون می‌آید.
گوشت اضافه خطرناک نیست، ولی جلوی بسته شدن زخم را می‌گیرد، چون پوست تازه نمی‌تواند از لبه‌ها رویش پیش بیاید. درمانش با پزشک است. در خانه نه چیزی رویش بمالید و نه سعی کنید کوچکش کنید.
«بسته شد، ولی رنگش با بقیهٔ پوست فرق دارد»
پوست تازه اول صورتی یا قرمز است، چون زیرش رگ‌های تازهٔ زیادی ساخته شده. این قرمزی در ماه‌های بعد آرام‌آرام کم می‌شود.
در بسیاری از پوستهای ایرانی، به‌خصوص پوستهای گندمی و تیره‌تر، جای سوختگی بعد از بسته شدن قهوه‌ای یا تیره‌تر از پوست اطراف می‌شود. گاهی هم برعکس، لکه‌ای روشن‌تر یا سفید می‌ماند. هر دو بعد از سوختگی شایع‌اند. تیرگی معمولاً با گذشت زمان کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ لکهٔ سفید کندتر برمی‌گردد و گاهی کامل برنمی‌گردد.
این تغییرها کُند است. جای سوختگی ماه‌ها، و گاهی بیش از یک سال، طول می‌کشد تا به رنگ و بافت نهایی‌اش برسد. پس اگر چند هفته بعد از بسته شدن هنوز رنگش با بقیهٔ پوست فرق دارد، معنایش این نیست که همین‌طور می‌ماند.
مهم‌ترین کاری که از دستتان برمی‌آید، دور نگه داشتن پوست تازه از آفتاب است: با لباس، و وقتی پوست کاملاً بسته شد، با ضدآفتاب. آفتاب روی پوست تازه تیرگی را بیشتر و ماندگارتر می‌کند. در سوختگی دست و صورت هم دربارهٔ آفتاب روی پوست تازه نوشته‌ایم.
«جای سوختگی برجسته و سفت شده»
بیشتر سوختگی‌های سطحی صاف خوب می‌شوند. اما گاهی در ماه‌های اول بعد از بسته شدن، جای سوختگی کم‌کم برجسته، سفت و قرمز می‌شود و بیشتر می‌خارد. به این حالت اسکار هیپرتروفیک (hypertrophic scar) می‌گویند و در محدودهٔ خود سوختگی می‌ماند. کلوئید نوع دیگری از اسکار است، کمتر شایع، که از لبه‌های سوختگی بیرون می‌زند و روی پوست سالم پیش می‌رود.
اسکار برجسته بیشتر سراغ سوختگی‌ای می‌آید که عمیق‌تر بوده یا دیر بسته شده است. اگر سوختگی روی مفصل است، مثل انگشت، مچ، آرنج، زانو یا گردن، حرکت را هم زیر نظر داشته باشید. پوستی که دارد جمع می‌شود می‌تواند خم و راست کردن مفصل را سخت کند، و این یعنی باید زودتر پزشک ببیند.
اسکاری که هنوز تازه است و دارد تغییر می‌کند، معمولاً به درمان بهتر جواب می‌دهد. روش‌ها را در درمان اسکار: روش‌های مبتنی بر شواهد توضیح داده‌ایم، و ارزیابی‌اش را در درمان اسکار در دیالاین انجام می‌دهیم.
کِی دیگر طبیعی نیست؟
اگر یکی از این‌ها را دیدید، منتظر نوبت بعدی پانسمان نمانید و همان روز به پزشک نشان دهید:
- قرمزی و گرمی‌ای که از لبهٔ سوختگی بیرون زده و هر روز جلوتر می‌رود؛
- چرک، ترشح بدبو، یا تب و لرز؛
- دردی که بعد از روزهای اول به‌جای کم شدن بیشتر شده است؛
- بافت سیاه، سفت یا چرم‌مانند روی سوختگی.
این یکی فوری نیست، ولی جدی است: سوختگی‌ای که بعد از حدود دو تا سه هفته هنوز بسته نشده. چنین سوختگی‌ای معمولاً عمیق‌تر از آن است که در نگاه اول به نظر می‌رسید و احتمال اسکار در آن بیشتر است، پس باید پزشک ببیند.
اگر دیابت دارید، منتظر هیچ‌کدام از این نشانه‌ها نمانید: هر سوختگی روی پای دیابتی را باید از همان روز اول پزشک ببیند. دلیلش را در سوختگی پا در دیابت نوشته‌ایم. فهرست کامل نشانه‌های عفونت سوختگی هم در مقالهٔ درجه‌های سوختگی آمده است.
این روزها در خانه چه کنیم و چه نکنیم
- پیش از دست زدن به پانسمان، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
- پانسمان را همان‌طور که پزشک گفته عوض کنید. باور رایجِ «بگذار زخم هوا بخورد» دربارهٔ سوختگی درست نیست: سوختگی زیر پوشش تمیز و مناسب بهتر ترمیم می‌شود و باز و خشک ماندن کمکی به آن نمی‌کند.
- اگر پانسمان به زخم چسبیده، آن را نکشید. با آب تمیز یا سرم شست‌وشو خیسش کنید تا نرم شود، بعد آرام بردارید.
- پوسته و سقف تاول را نکنید و زخم را نخارانید.
- روی زخم باز هیچ مادهٔ خانگی نمالید، از روغن و زرده تا خمیردندان و حنا.
- غذای کافی بخورید، به‌خصوص پروتئین؛ بدن برای ساختن پوست تازه به آن نیاز دارد. در تغذیه و ترمیم زخم بیشتر دربارهٔ آن نوشته‌ایم.
- جلسه‌های پیگیری را جا نیندازید، حتی وقتی زخم ظاهراً خوب شده است.
درمان زخم سوختگی در دیالاین
در درمان زخم سوختگی دیالاین، کار با ارزیابی درجه و وسعت سوختگی شروع می‌شود، چون همین ارزیابی مسیر بقیهٔ درمان را مشخص می‌کند. بعد، بسته به وضعیت زخم:
- شست‌وشو و پاک‌سازی زخم؛
- برداشتن بافت مرده (دبریدمان)، هر جا که لازم باشد؛
- پانسمان‌های نوین، متناسب با میزان ترشح و عمق سوختگی؛
- زیر نظر داشتن نشانه‌های عفونت در هر جلسه، و ارجاع به‌موقع؛
- مراقبت از جای سوختگی بعد از بسته شدن، با ژل و ورقهٔ سیلیکونی و محافظت از آفتاب؛
- آموزش مراقبت در خانه و نشانه‌های هشدار.
سوختگی وسیع یا عمیق و سوختگی نوزاد و کودک خردسال جایش اورژانس و بخش سوختگی است، نه کلینیک سرپایی. اگر چنین سوختگی‌ای دارید، مستقیم به اورژانس بروید.
پرسش‌های پرتکرار
سوختگی چند روزه خوب می‌شود؟
به عمقش بستگی دارد. سوختگی سطحی بدون تاول معمولاً در چند روز خوب می‌شود. سوختگی تاول‌دار بیشتر طول می‌کشد و مدتش را عمق، وسعت و محل سوختگی و وضعیت کلی بدن تعیین می‌کند. تا سوختگی را نبینیم، عددی برای شما نمی‌دهیم؛ ولی اگر بعد از حدود دو تا سه هفته هنوز بسته نشده، باید پزشک ببیند.
لایهٔ زرد یا سفید روی زخم سوختگی چیست؟
بیشتر وقت‌ها لایه‌ای از خود بدن است که روی سطح مرطوب زخمِ در حال ترمیم می‌نشیند، و نشانهٔ عفونت نیست. اگر غلیظ و کدر است، بو می‌دهد، یا قرمزی و درد اطرافش بیشتر شده، ممکن است چرک باشد و باید همان روز پزشک ببیند.
خارش زخم سوختگی یعنی دارد خوب می‌شود؟
خارش بخش معمول ترمیم سوختگی است و معمولاً نشانهٔ بدی نیست. ولی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همه‌چیز درست پیش می‌رود، و خاراندن پوست تازه را زخم می‌کند. خارشی که خواب را می‌گیرد درمان دارد؛ به پزشک بگویید.
جای سوختگی با آب جوش می‌ماند؟
به عمق سوختگی بستگی دارد، نه به اینکه با چه سوخته است. سوختگی آب جوش اگر سطحی باشد معمولاً بی‌اثر خوب می‌شود. اگر تاول زده، ممکن است مدتی تغییر رنگ بماند، و اگر عمیق بوده یا دیر بسته شده، احتمال اسکار بیشتر است. مراقبت درست در هفته‌های اول و دور نگه داشتن پوست تازه از آفتاب بیشترین کمک را می‌کند.
چرا جای سوختگی تیره یا سفید شده؟ برمی‌گردد؟
پوست بعد از سوختگی گاهی رنگ بیشتری می‌سازد و تیره می‌شود، و گاهی رنگ کمتری و روشن می‌ماند. تیرگی معمولاً در طول ماه‌ها کم‌رنگ‌تر می‌شود، به‌خصوص اگر پوست از آفتاب دور بماند. لکهٔ سفید کندتر برمی‌گردد و گاهی کامل برنمی‌گردد. اگر بعد از چند ماه تغییری نکرده، ارزیابی اسکار کمک می‌کند.
چرا زخم سوختگی خوب نمی‌شود؟
دلیل‌های شایعش این‌هاست: سوختگی عمیق‌تر از آن بوده که به نظر می‌رسید، عفونت کرده، بافت مرده یا گوشت اضافه جلوی بسته شدنش را گرفته، فشار یا مالش مداوم رویش هست، یا بیماری‌ای مثل دیابت ترمیم را کند کرده است. هر کدام راه خودش را دارد و برای پیدا کردنش باید زخم دیده شود.
نگرانید؟ از نزدیک ببینیم
اگر چیزی که زیر پانسمان می‌بینید با هیچ‌کدام از این توضیح‌ها جور درنمی‌آید، یا فقط می‌خواهید خیالتان راحت شود، با کلینیک دیالاین در پاسداران تهران تماس بگیرید و نوبت بگیرید تا سوختگی را از نزدیک ببینیم. دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی.
منابع علمی
- ISBI Practice Guidelines Committee. ISBI Practice Guidelines for Burn Care. Burns, 2016.
- World Health Organization. Burns (fact sheet). 2023.
- Deitch EA, Wheelahan TM, Rose MP, et al. Hypertrophic burn scars: analysis of variables. Journal of Trauma, 1983.
- Cubison TCS, Pape SA, Parkhouse N. Evidence for the link between healing time and the development of hypertrophic scars (HTS) in paediatric burns due to scald injury. Burns, 2006.
- Goutos I, Dziewulski P, Richardson PM. Pruritus in burns: review article. Journal of Burn Care & Research, 2009.
- Finnerty CC, Jeschke MG, Branski LK, et al. Hypertrophic scarring: the greatest unmet challenge after burn injury. The Lancet, 2016.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
