زخم پای دیابتی معمولاً یک‌شبه باز نمی‌شود. اول پینه‌ای است که وسطش تیره شده، تاولی که کفش انداخته، ترکی در پاشنه یا لکهٔ قرمزی که با درآوردن کفش از بین نمی‌رود. در بسیاری از بیماران دیابتی حس پا کم شده است، برای همین همهٔ این‌ها اغلب بی‌درد است و دیر دیده می‌شود.
پاسخ کوتاه: زخم پای دیابتی بیشتر در جاهایی شروع می‌شود که فشار یا سایش بیشتری تحمل می‌کنند: کف جلوی پا، زیر و نوک شست، روی و نوک انگشت‌ها، پاشنه، لای انگشت‌ها و کناره‌های پا. شکل رایجش گودی گرد یا بیضی است که دورش را حلقهٔ سفت و زردی از پینه گرفته، و اغلب درد ندارد. اگر چنین چیزی دیدید، فشار را از رویش بردارید، رویش را تمیز بپوشانید و همین امروز با پزشک تماس بگیرید.
زخم پای دیابتی معمولاً از کجا شروع می‌شود
زخم جایی باز می‌شود که پوست بارها زیر فشار یا سایش مانده است. پایی که حس ندارد از این فشار خبر نمی‌دهد، و صاحبش راه رفتن یا کفشش را عوض نمی‌کند. رایج‌ترین جاها این‌هاست:
- کف جلوی پا، زیر برجستگی استخوان‌ها: هنگام راه رفتن بیشترین وزن روی همین نقطه‌ها می‌افتد.
- زیر و نوک شست: شست در هر قدم پا را از زمین جدا می‌کند و فشار زیادی می‌خورد.
- روی و نوک انگشت‌های خمیده: انگشتی که خم شده (انگشت چکشی) از بالا به سقف کفش می‌خورد و نوکش به زمین فشار می‌آورد.
- پاشنه: پاشنه بیشتر در کسی زخم می‌شود که مدت زیادی دراز کشیده یا پاشنه‌اش ترک‌های عمیق دارد.
- لای انگشت‌ها: رطوبتی که می‌ماند پوست را نرم و شکننده می‌کند، و این‌جا کمتر از هر جای دیگری دیده می‌شود.
- کناره‌های پا: کنار شست و کنار انگشت کوچک؛ همان‌جا که کفش تنگ یا نو پوست را می‌ساید.
پیش از اینکه زخم باز شود
بعضی نشانه‌ها هنوز زخم نیستند، ولی اگر به حال خود رها شوند زخم می‌شوند. کارگروه بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF) درمان همین نشانه‌ها را بخشی از پیشگیری از زخم می‌داند:
- پینه‌ای که وسطش تیره، قهوه‌ای یا خونی شده: یعنی زیر پینه خون‌ریزی شده است. گاهی زیر همین پینه زخمی شکل گرفته و از بیرون پیدا نیست.
- تاول در نقطهٔ فشار: کفش یا جوراب پوست رویی را از لایهٔ زیرش جدا کرده است. سقف تاول که کنده شود، زخم باز است.
- ترک پاشنه: ترکی که هنوز سطحی است ولی هر روز عمیق‌تر می‌شود. ترکی که خون بدهد، دیگر عملاً زخم است و راه ورود میکروب.
- قرمزی یا گرمی که نمی‌رود: اگر آن نقطه مدتی بعد از درآوردن کفش هنوز قرمز است، فشارش بیش از تحمل پوست بوده است.
هیچ‌کدام را خودتان نتراشید و نترکانید. پینه و تاول در پای دیابتی کار تیم درمان است. اینکه هر روز کجای پا را و چطور نگاه کنید، در راهنمای مراقبت روزانه از پای دیابتی آمده است.
نشانهٔ دیگری هم هست که زخمی در کار نیست ولی فوری است: پایی که بی‌دلیل قرمز، گرم و متورم شده، حتی اگر درد نکند. این پا را باید همان روز پزشک ببیند.
زخم باز چه شکلی است
زخم پای دیابتی یک شکل ندارد. شکلش بیشتر به علت اصلی بستگی دارد: اینکه حس پا کم شده یا خون‌رسانی‌اش، و خیلی از بیماران هر دو را با هم دارند. عمق زخم هم شکلش را عوض می‌کند.
زخمی که دورش پینه بسته
رایج‌ترین شکل است. در نقطهٔ فشار، معمولاً کف پا یا زیر شست، گودی گرد یا بیضی دیده می‌شود که لبه‌اش حلقهٔ سفت و زردی از پینه است. کف زخم اغلب صورتی یا قرمز است، پا گرم است و زخم کم درد می‌کند یا اصلاً درد نمی‌کند. همین بی‌دردی باعث می‌شود بیمار باز هم روی آن راه برود.
زخم روی پای سرد
وقتی خون کافی به پا نمی‌رسد، زخم بیشتر روی نوک انگشت‌ها، کناره‌های پا یا پاشنه پیدا می‌شود. پوست اطرافش رنگ‌پریده یا کبود است و پا سرد است. کف زخم کمتر قرمز است و بیشتر کم‌رنگ، زرد یا سیاه دیده می‌شود. این زخم برخلاف نوع اول ممکن است درد داشته باشد، به‌خصوص شب‌ها یا وقتی پا بالاست. تا خون‌رسانی پا بررسی نشود، چنین زخمی ترمیم نمی‌شود.
سطحی، عمیق، عفونی، سیاه
| چه دیده می‌شود | یعنی چه | پزشک کِی ببیند |
|---|---|---|
| گودی کم‌عمق با کف صورتی یا قرمز | فقط لایه‌های رویی پوست رفته است | ظرف یکی دو روز |
| گودی که به زیر پوست رسیده؛ گاهی تاندون یا استخوان پیداست | زخم عمیق است | همان روز |
| قرمزی و ورمی که دور زخم پخش می‌شود، گرمی، چرک یا بوی بد | احتمال عفونت | همان روز |
| بافت سیاه روی زخم، یا انگشتی که سیاه شده | بافت از بین رفته است | همان روز؛ اگر با تب همراه است، اورژانس |
رنگ کف زخم هم چیزی می‌گوید. قرمز معمولاً یعنی بافت زنده‌ای که دارد ترمیم می‌شود. زرد و چسبناک یا سیاه یعنی بافت مرده‌ای که باید برداشته شود، و درباره‌اش در دبریدمان زخم چیست؟ نوشته‌ایم.
چرا درد ندارد، و چرا این خبر خوبی نیست
قند خون بالا در طول سال‌ها به عصب‌های پا آسیب می‌زند. به این آسیب نوروپاتی می‌گویند. پایی که حس درد را از دست داده هشدار نمی‌دهد: سنگ‌ریزهٔ توی کفش، کفشی که پا را می‌زند، زخمی که باز شده؛ هیچ‌کدام حس نمی‌شود. پس بی‌دردی را نشانهٔ کوچک بودن زخم نگیرید.
دربارهٔ خود این آسیب در نوروپاتی محیطی دیابتی نوشته‌ایم، و نمونه‌ای از همین بی‌دردی را در سوختگی پا در دیابت می‌بینید.
با چه چیزهایی اشتباه گرفته می‌شود
هر چیزی که روی پای بیمار دیابتی دیده شود زخم دیابتی نیست. اما در پای دیابتی هیچ‌کدام را نباید ساده گرفت:
- قارچ لای انگشت: پوست سفید، خیس و پوسته‌پوسته که می‌خارد. خودش زخم نیست، ولی شکاف‌هایش راه ورود میکروب است.
- ترک خشک پاشنه: ترک سطحی که خون نمی‌دهد معمولاً با مرطوب‌کردن پاشنه بهتر می‌شود. ترک عمیق یا خونی را پزشک باید ببیند.
- ناخن فرورفته: کنار ناخن قرمز و متورم می‌شود. در پای دیابتی زود عفونت می‌کند.
- کبودی بعد از ضربه: کبودی‌ای که زیر ناخن یا روی انگشت می‌افتد، معمولاً کم‌کم کم‌رنگ می‌شود. سیاهی‌ای که بزرگ‌تر می‌شود، یا انگشتی که سرد شده، کبودی ساده نیست.
تشخیص این‌ها از هم کار معاینه است، نه عکس. در دیابت هر شکافی که در پوست پا باز شود، می‌تواند راه ورود عفونت باشد.
اگر همین امروز چیزی دیدید
- فشار را بردارید. تا پزشک زخم را ببیند، کمتر راه بروید و کفشی را که به آن نقطه می‌خورد نپوشید.
- تمیز بپوشانید. زخم را با آب تمیز یا سرم شستشو آرام بشویید، با گاز تمیز خشک کنید و پانسمان استریل و خشکی رویش بگذارید.
- چیزی رویش نمالید. پماد، پودر، عسل، زردچوبه یا هر درمان خانگی دیگری رنگ و شکل زخم را می‌پوشاند و می‌تواند آلوده‌اش کند. تاول را نترکانید و پینه را نتراشید.
- عکس بگیرید. روزی یک عکس، با نور و فاصلهٔ یکسان. این عکس‌ها برای مقایسهٔ روزها با هم است، نه برای تشخیص از راه دور.
- وقت بگیرید. همین امروز تماس بگیرید. زخم تازهٔ پای دیابتی را پزشک باید ظرف یکی دو روز ببیند.
اگر زخم با تب، قرمزی و ورمی که پخش می‌شود، بوی بد یا سیاهی همراه است، منتظر نوبت نمانید. فهرست کامل این نشانه‌ها در نشانه‌هایی که مراجعهٔ فوری لازم دارند آمده است.
روش‌های درمان در دیالاین
در اولین مراجعه، جدا از خود زخم، حس پا، خون‌رسانی‌اش و نشانه‌های عفونت را هم بررسی می‌کنیم، چون شکل زخم به‌تنهایی علتش را نشان نمی‌دهد. بعد، بسته به زخم:
- دبریدمان تخصصی برای برداشتن پینهٔ دور زخم و بافت مرده.
- برداشتن فشار از روی زخم (offloading) با کفش یا وسیلهٔ مناسب. بدون این کار، بهترین پانسمان هم نتیجه نمی‌دهد.
- پانسمان نوین متناسب با ترشح و مرحلهٔ ترمیم.
- کنترل عفونت، و کشت زخم وقتی لازم باشد.
- وکیوم‌تراپی، ازن‌تراپی، لارودرمانی و PRP برای زخم‌هایی که به آن‌ها نیاز دارند.
- درمان زخم در منزل، وقتی آمدن به کلینیک برای بیمار دشوار است.
نمونه‌های واقعی زخم پای دیابتی که در دیالاین درمان شده‌اند، جلسه‌به‌جلسه در گالری زخم پای دیابتی هست. اینکه کفش و کفی مناسب چطور فشار را برمی‌دارد، در کفش طبی و کفی برای بیماران دیابتی آمده است. فهرست کامل خدمت هم در صفحهٔ درمان زخم‌های مزمن و دیابتی است.
پرسش‌های پرتکرار
زخم پای دیابتی درد دارد؟
اغلب نه، و خطرش هم در همین است. بیشتر این زخم‌ها در پایی باز می‌شوند که حسش کم شده. اگر زخمی که درد نداشت دردناک شد، یا پا شب‌ها درد می‌گیرد، زودتر از نوبتتان تماس بگیرید. هر دو می‌تواند نشانهٔ عفونت یا خون‌رسانی ضعیف باشد.
زخم پای دیابتی خارش دارد؟
خارش ملایم دور زخمی که دارد ترمیم می‌شود رایج است. خارش لای انگشت‌ها با پوست سفید و خیس بیشتر به قارچ می‌خورد. اما اگر خارش با قرمزیِ رو به گسترش، گرمی یا ترشح همراه شد، به پزشک بگویید. زخم را نخارانید و پانسمان را برای خاراندن برندارید.
زخم پای دیابتی واگیردار است؟
نه. زخم پای دیابتی از کسی به کسی سرایت نمی‌کند. ولی زخم عفونی میکروب دارد، پس پیش و پس از عوض کردن پانسمان دست‌ها را بشویید و پانسمان کهنه را در کیسهٔ جداگانه دور بیندازید.
از کجا بفهمم پینه است یا زخم؟
پینه پوست سفت و زردی است که سطحش بسته است. اگر وسطش تیره یا خونی شده یا از آن ترشح می‌آید، احتمالاً زیرش زخم هست. این را با تراشیدن امتحان نکنید. پزشک پینه را برمی‌دارد و زیرش را می‌بیند.
زخم لای انگشت پا در دیابت نشانهٔ چیست؟
بیشتر وقت‌ها رطوبت یا قارچ پوست را نرم کرده و شکافته است، و گاهی فشار انگشت‌ها روی هم. در دیابت این شکاف می‌تواند عفونت کند و چون دیده نمی‌شود، دیر پیدا می‌شود. بعد از شستن، لای انگشت‌ها را خوب خشک کنید و آن‌جا کرم نزنید. زخم باز را پزشک باید ببیند.
چرا دور زخم کف پا سفت و زرد است؟
آن حلقه پینه است و نشان می‌دهد هنوز روی آن نقطه فشار هست. پینه زیرش را از دید پنهان می‌کند و نمی‌گذارد لبه‌های زخم به هم برسند، برای همین در درمان برداشته می‌شود. برداشتنش کار تیم درمان است، نه کار تیغ و سنگ‌پا.
زخم پای دیابتی خوب می‌شود؟
زخم پای دیابتی اگر زود و درست درمان شود، در بیشتر موارد بدون قطع عضو بسته می‌شود. مدتش به عمق زخم، عفونت، خون‌رسانی، قند خون و برداشتن فشار از روی زخم بستگی دارد، که در درمان زخم پای دیابتی چقدر طول می‌کشد؟ توضیح داده‌ایم.
مشاورهٔ رایگان
اگر روی پای خودتان یا یکی از عزیزانتان چیزی شبیه این‌ها دیده‌اید، عکس امروزش را نگه دارید و با ما تماس بگیرید. کارشناسان دیالاین در پاسداران تهران کمکتان می‌کنند بفهمید زخم را چقدر زود باید ببینیم. دیالاین در چهار حوزه فعالیت می‌کند: دیابت، زخم‌های مزمن، اسکار و نوروپاتی.
منابع علمی
- Bus SA, Sacco ICN, Monteiro-Soares M, et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2023.
- Monteiro-Soares M, Hamilton EJ, Russell DA, et al. Guidelines on the classification of foot ulcers in people with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2023.
- Senneville É, Albalawi Z, van Asten SA, et al. IWGDF/IDSA guidelines on the diagnosis and treatment of diabetes-related foot infections (IWGDF/IDSA 2023). Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2024.
- Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic foot ulcers and their recurrence. New England Journal of Medicine, 2017.
این مقاله جایگزین ویزیت پزشک نیست.
